Eru þolendurnir í skólunum vandamálið ?

Vandamál þolenda eineltisofbeldis í skólum eru mörg og oft flókin. Þolandinn verður jafnvel fyrir áfalli dag eftir dag af hendi gerandans, áfalla sem geta haft djúpstæð áhrif á þolandann fyrir lífstíð.

Til að vinna bug á einelti og til að sporna við því, hafa skólar eineltisáætlanir og/eða viðbragðsáætlanir til að vinna eftir. Hingað til hefur það þó því miður verið þannig að þolandinn og aðstandendur hans hafa þurft að axla nær alla ábyrgð þegar upp kemst um einelti.

Foreldrar þolandans berjast við að fá viðunandi aðstoð fyrir barnið sitt í skólanum, hjá skólayfirvöldum, hjá foreldrum skólafélaga, læknum, sálfræðingum, bæjaryfirvöldum og lengi mætti telja.

Gerandinn fær tiltal sem of sjaldan ber árangur, foreldrar gerandans eiga að fá upplýsingar um hegðun barnsins ef í þá næst og samvinnan við þá er því líka algjörlega undir því komin. Forsendan fyrir því að góður árangur náist í eineltisvinnu er góð samvinna við foreldra gerandanna, hún er algjört grundvallaratriði.

Til að gera langa sögu stutta þá enda erfiðustu eineltismálin þannig að foreldrar þolendanna flýja með barnið sitt í nýjan skóla eða flytja í nýtt hverfi, bæjarfélag eða landshluta til að losna undan eineltinu en gerendurnir sitja eftir áfram í gamla skólanum, með gömlu félögunum í gamla bekknum og finna sér nýtt fórnarlamb til að níðast á og eineltið heldur áfram.

Þess vegna spyr ég; Eru þolendurnir vandamálið í skólunum?

Meðan skilaboðin úti í þjóðfélaginu eru þau að fjarlægja skuli vandamálin sem ekki tekst að leysa og þolandinn er fjarlægður, fær eineltið að þrífast. Einelti þrífst þar sem það fær að þrífast.

Gerandinn lærir mjög fljótt á skólasvæðið hvar best er að athafna sig og beitir þeim aðferðum sem best henta hverju sinni.

Illa upplýst barn eða barn sem hefur þörf fyrir að niðurlægja, meiða eða særa til að fá útrás fyrir þær kenndir sem hrjá það getur sýnt eineltið í andlegum, líkamlegum eða félagslegum myndum.

Andlegt, ljót orð, augngotur, niðurlægjandi athugasemdir og framkoma og ósannindi sögð og látin ganga…

Líkamlegt, barsmíðar, spörk, hrindingar, hrákaslettur……

Fjárhagslegt, eignaspjöll, þjófnaður, fjárhagsleg kúgun, matur og nesti tekið og borðað eða eyðilagt……

Félagslegt, útskúfun/útilokum, hundsun, einangrun, lokað á voðkomandi í samskiptum á netinu eða einelti birtist þar í nýrri nafnlausri mynd, myndir og lygar um þolandann ganga á milli í gsm símum og á msn. Eineltið eltir börnin heim og þau eru hvergi örugg…….

Hræðsla og kvíði fer að gera alvarlega vart við sig og öryggi barnsins hefur beðið hnekki, svefninn verður vandamál hjá mörgum, að geta ekki sofnað fyrir kvíða og tilhugsuninni fyrir næsta degi. Veikindi gera vart við sig hjá þolandanum, veikindi sem hann treystir á að tryggi honum veikindaleyfi heima sem lengst í burtu frá kvölurunum.

Þolandinn sýnir depurð heima, fær aukna matarlyst eða missir matarlyst, dregst í sætindi eða verður sólginn í sæta drykki og þetta er bara byrjunin. Gott bragð í munninn til að deyfa vonda bragðið af tilfinningunum sínum.

Þolandinn fer jafnvel að sýna breytta hegðun í skóla og heima hjá sér, þau fara að láta lítið bera á sér og fara að verða meiri einfarar eða fara að sýna öfgakennd viðbrögð við því sem áhorfanda gæti fundist lítilvægt en þolmörkin er farin að skekkjast og þolandinn er hættur að ráða við spennuna sem hefur búið um sig innra með honum. Hann situr jafnvel eftir með skammir fyrir það sem gerðist.

Sérúrræði eru til og það þarf sérúrræði til að takast á við einelti. Gerendur sem ekki breyta hegðun sinni og snúa til betri vegar við tiltal, aðvörun og samtöl þurfa hegðunarkennslu. Skólayfirvöld í hverju bæjarfélagi héldu þá utan um sinn hegðunarskóla, þetta sérúrræði.

Sú hegðunarkennsla sem færi fram yrði í höndum sérkennara, kennara, þroskaþjálfa, sálfræðinga og annarra sérfræðinga. Aðalatriðið er að gerendurnir eru teknir út úr skólunum, þeir brutu alvarlega af sér og þetta er afleiðingin.

Með þessu sérúrræði eru gerendur teknir út úr þeim aðstæðum sem þeir ekki ráða við í skólanum en þolendurnir fá tækifæri til að byggja upp fyrra öryggi í skólanum á ný og tengjast bekknum sínum með hjálp bekkjarkennarans.

Umræður við bekkinn um ástandið, leikið efni sem gott er að sýna bekknum, hlutverkaleikir, fyrirlestrar, allt eru þetta verkfæri sem hjálpa til við að laga ástandið, styrkja þolandann og koma í veg fyrir að sá sem fyrir eineltisofbeldi lendi þurfi að gjalda fyrir það líka.

Ábyrgð gerandanna er ábyrgð foreldranna og undir henni þurfa þeir að standa og taka þátt í að útrýma eineltisofbeldi.

Einelti er glæpur og það er staðreynd að margir afbrotamenn hefja sinn feril sem gerendur eineltis.

Tökum saman á vandanum, við berum öll ábyrgð.

20.apríl 2009

Liðsmenn Jerico óska eftir áliti umboðsmanns barna á réttarstöðu barna sem verða fyrir einelti í skóla.

 

Í Svíþjóð voru sett lög árið 2006 þar sem hverskonar niðrandi hegðun og einelti í skólum var bannað.

Samkvæmt þeim eiga nemendur rétt á skaðabótum ef skólinn gerir ekki allt sem í hans valdi stendur til að koma í veg fyrir einelti.

Nokkrir dómar hafa fallið síðan og þar í landi hafa fórnarlömbum eineltis verið greiddar skaðabætur

af hálfu sveitarfélaga þar sem skólar hafa ekki staðið vörð um bannið.

Er hægt að kæra slík tilfelli á Íslandi í dag samkvæmt breytingum á barnalögunum?

Hvert eiga foreldrar að leita til að sækja rétt sinn ef barna þeirra er lagt í einelti?

Hafi barnið orðið fyrir sýnilegum skaða hvort heldur andlega eða líkamlega vegna eineltis í skóla. Hvert á þá að kæra?

Er umboðsmanni barna kunnugt um eitthvert mál sem gæti verið fordæmisgefandi hvað þetta varðar?

Ef barn skaðar barn í skólanum á skólatíma, hver er þá eðlileg meðferð málsins?

Með fyrirfram þökk og kærri kveðju.

Ingibjörg H Baldursdóttir

 

Um breytingu á barnaverndarlögum, nr. 80/2002,

1. mgr. 99. gr. laganna orðast svo:

Hver sem beitir barn andlegum eða líkamlegum refsingum, hótunum eða ógnunum eða sýnir af sér aðra vanvirðandi háttsemi gagnvart barni skal sæta sektum eða fangelsi allt að þremur árum.

2. mgr. 1. gr. laganna orðast svo:                   

Allir sem hafa uppeldi og umönnun barna með höndum skulu sýna þeim virðingu og umhyggju og óheimilt er með öllu að beita börn ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Foreldrum ber að sýna börnum sínum umhyggju og nærfærni og gegna forsjár- og uppeldisskyldum við börn sín svo sem best hentar hag og þörfum þeirra. Þeim ber að búa börnum sínum viðunandi uppeldisaðstæður og gæta velfarnaðar þeirra í hvívetna.

2. mgr. 18. gr. laganna orðast svo:

Gefa skal fulltrúa barnaverndarnefndar kost á að vera viðstaddur skýrslutöku af barni sem sakborningi í samræmi við ákvæði laga um meðferð sakamála, svo og skýrslutöku af barni sem brotaþola og sem vitni. Á þetta við hvort sem skýrslutaka fer fram hjá lögreglu eða fyrir dómi. Um skýrslutöku af barni gilda að öðru leyti ákvæði laga um meðferð sakamála og reglugerða sem settar hafa verið með stoð í þeim.

Skóli og barn.

Sonur minn svipti sig lífi, brotinn eftir áralangar misþyrmingar eineltis. Hann var aðeins tuttugu og eins árs gamall. Tilhugsunin ein, um að honum hafi liðið svo illa að hann taldi sig ekki eiga önnur úrræði, er mér óbærileg. Það var eins og ég upplifði dauða tilfinninga minna. Ég tapaði öllum áttum, allri gleði og öllum áhuga og vilja til lífsins. Í fyrsta skiptið á ævi minni fann ég fyrir algeru kjarkleysi. Ég miklaði allt fyrir mér; það sem áður var lítið mál fannst mér orðið óyfirstíganlegt. Það var eins og öll mín barátta við kerfið í gengum árin hefði verið til einskis. Staða mín varð í einni svipan algjörlega tilgangslaus.

Ég vissi alla tíð að barátta sonar míns var grunnurinn að þeirri vinnu sem ég hef lagt á mig í þágu samfélagslegra verkefna. Hún var orsök þess að ég fór að vinna að skólamálum, orsök þess að ég fór í framboð, settist í bæjarstjórn og varð formaður fræðslumála í okkar sveitafélagi. Hún fékk mig til að berjast gegn samræmdu prófunum og var ástæða þess að ég var fenginn til þess að stýra skólamálum á landsfundi Sjálfstæðisflokksins og skipaður í stjórn skóla- og fræðslumála flokksins. Hans barátta var í raun það sem dreif mig áfram. Nú hef ég beðið ósigur. Ósigur sem var svo miklu stærri en allir aðrir ósigrar. Allir aðrir erfileikar eru hégómlegir í samanburðinum. Sársaukinn er ómælanlegur og reyni ég stundum að skilja hann eða skilgreina, til að botna eitthvað í líðan minni. Alls kyns spurningar kvikna. Hvort vegur þyngra sorg mín yfir örlögum drengsins eða sorgin yfir sársauka okkar sem eftir lifa og hafa misst svo mikið?

Er söknuðurinn fyrst og fremst eigingirni þeirra sem eftir lifa; bara sjálfhverfur sársauki sem kvelur okkur vegna þess að við njótum drengsins ekki lengur? Er málið allt þá orðið meira um okkur en hann? Mér finnst ég ekki mega hugsa svona. Fyrir þennan atburð hugleiddi ég oft hvað ég væri heppinn og hvað ég mætti vera þakklátur fyrir allt sem ég hefði. Það verður bið á því að ég hugsi þannig aftur. Ég hef verið sviptur varanlega því sem er hverjum manni kærast í lífinu.

Einelti

Sonur minn er langt frá því að vera sá eini sem svipt hefur sig lífi eftir misþyrmingar eineltis og það er algerlega óþolandi að við skulum þurfa að upplifa slíka uppgjöf hjá ungu fólki á samfélaginu vegna áralangra byrða eineltis og félagslegs vanmáttar eða einangrunar. Fleiri þolendur eineltis kjósa þó að deyfa sársauka sinn í vímuefnum og eru því einstaklega auðveld bráð fíkniefna. Að mínu mati finnst mér því miður skorta skilning á því í samfélaginu að vímuefnanotkun getur verið afleiðing annarra vandamála en ekki alltaf orsök. Ég tel að þegar við förum að nálgast vímuefnavandinn meira með tilliti þess að hann geti verið afleiðing samfélagsvanda eru meiri líkur á að við áttum okkur betur á orsökunum þess að börnin okkar lenda í klóm vímuefna.

Við verðum að gera okkur grein fyrir því að þolendur eineltis og þeirrar útskúfunar sem því fylgir bera ekki vandamál sín á borð. Þetta er þeirra skömm og þeirra leyndamál sem þeir tala ekki um. Þeir trúa því oftast sjálfir að þeir séu vonlausir og þeim finnst þeir hafa brugðist, brugðist foreldrum og fjölskyldu sinni með því að vera svona. Öll börn þrá að foreldrar þeirra séu stoltir af þeim og hrósi þeim því bregst barnið við með afneitun þegar grunur vaknar um einelti. Því síður vill barnið að brugðist verði við vandamálinu enda vill það ekki að vonleysi þess fái meiri athygli en þegar er orðið.

Fyrstu viðbrögð foreldra eru oft líka afneitun enda trúa þeir ekki að þeirra barn hafi eitthvað til þess að bera að vera lagt í einelti. Þetta er einhver vitleysa, einhver tímabundin ágreiningur, vandamál sem horfið verður í næstu viku. Því miður eru síðan viðbrögð foreldra, þegar raunveruleikinn blasir við, mikil sorg, sjálfsásökun, skömm og vanmáttur. Það sem síðan gerir málið jafn vandasamt og erfitt viðureignar er mikil afneitun foreldra gerandans. Barnið mitt tekur ekki þátt í einelti!

Einelti gerir ekki manna mun, það spyr ekki um stétt eða stöðu það getur hitt okkur öll. Þetta er mikið þjóðarmein sem kostar samfélagið gríðarlegar upphæðir á ári hverju í heilbrigðiskerfinu. Við getum breytt þessu til betri vegar en það þarf að eyða fordómum með því að draga vandamálið fram í dagsljósið og fræða fólk um meinið. Hvað veldur því að börnin okkar verða fyrir einelti? Er það félagsleg minnimáttarkennd sem veldur kvíða og þunglindi barna okkar? Hvað veldur því að börnin okkar falla fyrir eigin hendi eða krumlu vímuefna?

Miklar fjárhæðir eru settar í að hjálpa ungu fólki út úr vímuefnavanda en því miður er árangur okkar lítill í forvarnarmálum. Við samanburð á því fjármagni sem sett er í áfengis og vímuvarnir á Íslandi og þeim árangri sem af þeirri vinnu hlýst, hljótum við að spyrja okkur hvort við séum ekki komin af réttri leið. Við neitum að trúa því að rétta leiðin sé alltaf að auka fjármagnið. Það fer allt of mikill tími og peningar í að greina vanda sem okkur er fullljóst að er til staðar í samanburði við þá vinnu sem lögð er í forvarnarstarf. Það eina sem dugar í baráttunni við vímuefnin er að draga úr eftirspurn og það gerum við með því að búa börnum okkar betra líf en við gerum í dag.

Þunglyndi og félagsleg einangrun

Fyrir mér voru það forréttindi að fá að kynnast syni mínum þann stutta tíma sem hann lifði og verða þess aðnjótandi að þroskast sem persóna fyrir hans tilstilli. Hann var yndislegur drengur sem ekkert aumt mátti sjá; duglegur, ósérhlífinn, samviskusamur og traustur. Ég gat alltaf treyst á hann. Nokkrum dögum eftir útförina hringdi í mig drengur á Kleppi til að segja mér hvað sonur minn hefði alltaf verið góður við sig og hvatt sig áfram þegar þeir voru í Fjölsmiðjunni. Þarna var honum rétt lýst, því einmitt svona var hann; alveg einstakur öðlingur.

En hann var jafnframt bitur. Það fann ég best á því hvað hann gat stundum verið gagnrýninn á fólk og skoðanir þess þegar við töluðum tveir saman. Þó fann ég aldrei slíkt í hans framkomu við annað fólk, hann var alltaf mjög kurteis og bóngóður. En hann treysti ekki á nálægð við annað fólk og átti verulega erfitt með allt slíkt. Honum leið best útaf fyrir sig, þar sem hann var laus við allt utanaðkomandi áreiti. Að stærstum hluta held ég að gagnrýni hans á aðra hafi verið til að réttlæta að hann umgekkst ekki viðkomandi. Hann nánast beit alla af sér sem reyndu að nálgast hann og það var alveg sama hvað við hin reyndum.

Eftir á að hyggja sé ég að hann leit aldrei á sjálfan sig sem venjulegan mann. Honum fannst hann alltaf vera utangarðs og taldi sig ekki eiga samleið með öðrum nema að mjög takmörkuðu leyti. Við foreldrarnir upplifðum ekki líðan hans á þennan hátt, þessa miklu höfnun sem bjó innra með honum og þennan félagslega vanmátt. Við litum fremur á þetta sem hans val um hvernig hann vildi lifa lífinu þá stundina. Við upplifðum hann bara sem mikinn einfara, grúskara og hugsuð og biðum eftir því að hann breytti um stefnu. Það er nefnilega ekki auðvelt að átta sig á ýmsu í fari barna sinna, því foreldrar sjá þau alltaf í sínu eigin tiltekna ljósi.

Við kynnumst þeim glaðværum á árdögum lífsins og sjáum þau í raun alltaf innst inni sem slík. Afgreiðum síðan breytta hegðun þeirra oft sem tímabundið breytingaskeið og hluta af þroskaferli. Teljum kannski eðlilegt að sum áhugamál þeirra séu okkur framandi þessa stundina og betra sé að vita af þeim inni í herberginu sínu að brasa eitthvað en vera einhverstaðar út á lífinu við vafasamari aðstæður. Alls ekki svo slæmt – indæl börn, aldrei með vesen.

Skóalakerfið

Því miður á skólakerfið stærstan þátt í því hvernig fór fyrir drengnum mínum. Hann var vel gefinn, í raun greindari en flest okkar. Svonefnt raungreindarskor hans mældist vel yfir eitthundrað og tuttugu, en talið er að um fimm prósent mannkynsins nái svo hárri mælingu. Hæfni drengsins var fyrst og fremst á sviði sjónúrvinnslu, rökhugsunar og heildræns skilnings.

En hann bjó við fötlun sem gerði honum ekki kleyft að fylgja skólafélögum sínum eftir í námi, þrátt fyrir þessa miklu greind. Þetta uppgötvaðist fljótlega eftir að skólaganga hans hófst. Til að byrja með gekk honum vel, enda var hann mikill orkubolti og með sjálfstraustið í lagi. Hann kom vel staddur félagslega upp úr leikskóla og málþroski hans var mikill. Það var honum því mikið áfall þegar í ljós kom að hann var með lesblindu á háu stigi. Hann réði ekki við þá kennslutækni sem stuðst var við í skólanum.

Hann beygði af, niðurbrotið var algert og sjálfsmyndin hrundi. Hann þoldi ekki áreiti kennara og foreldra við að reyna að kenna honum að lesa, eitthvað sem hann skildi ekki og réði ekki við. Hamingjusami og lífsglaði drengurinn með sterku sjálfsmyndina var nú allt í einu orðinn að vandamáli sem þurfti sérstaka meðferð. Þetta skynjaði hann, gat ekki sætt sig við breytinguna og vildi bara sleppa því að lesa. Önnur fög gengu betur, sérstaklega gekk honum vel í reikningi.

En þá dundi annað áfall yfir, því þegar kom að því að læra margföldunartöfluna gekk hvorki né rak. Hann gat ekki lært hana utan að með þeim hætti sem gerð var krafa um. Nú var sem veröld hans hryndi endanlega. Sjálfur hef ég glímt við lesblindu alla mína ævi en gæfa mín var kannski sú, að hugtakið var ekki til þegar ég var að alast upp. Ég var bara flokkaður sem meðal nemandi með þokkalega námshæfileika. Ég átti sjálfur mjög erfitt með margföldunartöfluna en uppgötvaði aðferð við að læra hana til fullnustu, sem byggðist á samlagningu og frádrætti.

Sú aðferð gagnast mér vel enn í dag. Þessa aðferð sýndi ég syni mínum, hann greip hana umsvifalaust á lofti og uppgötvaði að þetta var ekkert mál. En viku seinna kom hann niðurbrotinn úr skólanum; kennarinn bannaði honum að nota aðferðina. Hann varð að geta þulið töfluna upp með sama hætti og aðrir. Það var eins og honum væri bannað að hugsa.

Brotin sjálfsmynd

Það er auðvitað skelfilegt að svona skuli vera komið fram við lítil börn. Því miður er fjarri lagi að þetta sé einsdæmi. Það má nánast lýsa því sem hreinni mannvonsku hvernig skólakerfið brýtur þessi börn niður og sviptir þau trúnni á eigin getu. Hvernig er hægt að ætlast til þess að lítil börn skilji hvað er að gerast í lífi þeirra við þessar aðstæður? Börn skilja ekki fyrirbærið lesblindu og þaðan af síður hafa þau þroska til þess að vinna á henni. Það skynja bara að eitthvað er að sem þau skilja ekki. Þau finna að þau eru á einhvern hátt öðruvísi, en hafa eðlilega ekki þroska til að horfast í augu við vandamálið. En kerfið minnir þau daglega á veikleika þeirra með sínu gengdarlausa ,,hjálparstarfi”, þrátt fyrir að barnið hafi engan þroska til þess að horfast í augu við vandann, því síður að vinna á honum.

Barnið skynjar meðferðina sem það fær sem áreiti, áreiti þar sem það er sífellt minnt á veikleika sinn. Oft veldur það mikilli afneitun barnsins með hrikalegum afleiðingum, því með þessum vinnubrögðum er skólakerfið ómeðvitað að búa í haginn fyrir einelti. Þeir einstaklingar sem á þennan hátt falla ekki inn í skólakerfið eru taktfast brotnir niður og verða auðveld bráð eineltis. Þeir hafa ekki lengur þann styrk sem nauðsynlegur er til að standa áreitið af sér, enda bara lítil börn með brotna sjálfsmynd. Kerfið hefur svipt þau öllum vörnum.

Einstaklingur sem er slakur í íþróttum heldur sig fjarri íþróttum. Barn sem gengur illa í skóla á hins vegar enga undankomuleið. Það er berskjaldað og pínt áfram við lexíur sem það er ekki móttækilegt fyrir. Og það sem verra er; árangur af þessari vinnu er því miður lítill sem enginn, það hafa rannsóknir sýnt. Nemandi sem er látinn berjast í efni sem hann hefur ekki þroska til að skilja, er líklegur til þess að loka á vandamálið og það geta liðið mörg ár þar til hann er tilbúinn til að reyna aftur með jákvæðu hugafari. Þá spyr maður sig; til hvers var stofnað ef það eina sem kemur út úr þessu er einstaklingur með niðurbrotna sjálfsmynd og enga trú á eigin getu? Sonur minn varð þannig barn. En hann var ekki einn um að vera þannig.

Ég hef slíka einstaklinga fyrir augunum alla daga í mínu starfi. Ég reyni að breyta þessu ástandi með því að beita áhrifum mínum í kerfinu, sumt er að ganga en því miður mikill meirihluti ekki. Oft hef ég orðið fyrir aðkasti þeirra sem telja sig vita allt best, þeirra sem flagga námsgráðum eftir að hafa lesið þykkar bækur. Ég hef hlustað á ruglið í sumum þeirra árum saman. Ég hef auðvitað líka lesið bækur, kannski ekki eins þykkar, en ég hef hins vegar fundið vandann á eigin skinni. Og mest hef ég fundið vandann á skinni barnsins míns og hjá fjölda nemenda minna. Á meðan alltof margir þeirra sem fjalla um þessi mál sjá ekki skóginn fyrir trjánum, skánar ástandið ekkert, en versnar þess í stað með hverju árinu.

Þeim fjölgar stöðugt nemendunum sem koma upp úr grunnskóla með árangur sem margir framhaldskólar telja að nægi þeim ekki einu sinni til þess að hefja nám á almennri braut sem þó var stofnað til fyrir nokkrum árum sérstaklega með það fyrir augum að koma til móts við börn sem stæðu höllum fæti eftir grunnskóla. Algengt er að skólar geri kröfu um að nemendur hafi staðið eitt samræmt próf á loka ári grunnskóla. En framhaldskólunum er gert að veita öllum aðgang að skólavist hvernig sem þeir standa námslega og þess dæmi að svo hægt sé að mæta nemendum þar sem þeir eru staddir námslega eru framhaldskólar að bjóða upp á áfanga til að mynda í stærðfræði með námsefni fyrir 10 ára börn.

Það er búið að velta vandamálunum upp í framhaldskólanna. Þeir standa frammi fyrir hlutverki sem þeim var ekki ætlað, leysa vandamál sem löngu á að vera búið að leysa. Framhaldskólar eiga ekki að þurfa að kenna nemendum sínum að lesa né skrifa. Því miður eiga þessir krakkar litla von í kerfinu, þeir eru haldnir mikilli afneitun á eigin getu, bitrir og brenndir eftir erfið grunnskólaár og mörg með veruleg hegðunarvandamál.

Það eina sem þessi börn óska eftir, er að fá að vera gjaldgeng í lífinu og fá frið fyrir endalausu áreiti þar sem þau eru stanslaust minnt á hvað þau geti ekki eða skilji ekki. Það hafa allir hæfileika á einhverju sviði; það er okkar að hjálpa börnum að finna þá og hlúa að þeim. Það á til dæmis ekki að skipta máli hvort barn lærir að lesa 6 ára eða 12 ára. Það sem skiptir meira máli er að barnið sé hamingjusamt og meðvitað um að það sé eitthvað í það spunnið. Ég sagði oft að mér væri alveg sama þótt drengurinn minn hefði ekki lært að lesa fyrr en hann væri orðinn tólf ára, bara ef hann hefði orðið hamingjusamur. Nú mun ég kannski segja að mér hefði verið alveg sama hvort eða hvenær hann hefði lært að lesa yfirleitt, svo framarlega sem hann hefi orðið hamingjusamur og fengið að lifa.

Kröfur samfélagsins

Við þurfum að fara átta okkur á því hvernig samfélag við erum að búa til. Það virðist vera kappsmál að gera alla eins. Hugtakið um að allir eigi að hafa sama rétt, er túlkað á þann hátt að allir eigi að fara sömu leið, hvort sem hugur og styrkur þeirra stendur til þess eða ekki. Skilaboð foreldra og kerfis til barnanna felast gjarnan í setningunni;,,Þú verður að læra ef þú ætlar að komast eitthvað áfram í lífinu!´´

En hvað er að komast áfram í lífinu? Er ekki hamingjan það sem mestu máli skiptir? Hamingjusamt fólk lifir lengur, hvort sem það er menntað eða ómenntað. Erum við hamingjusöm? Kröfur samfélagsins eru orðnar svo bókmiðaðar að einstaklingur með mikla verkgreind en litla getu á bókina, þarf að fara í sérstaka meðferð svo hann eigi sama möguleika til þess að nýta rétt sinn til bóknáms eins og sá sem bókvitið hefur.

Háskólarnir spýta út úr sér hinum ýmsu sérfræðingum sem setið hafa á skólabekk árum saman, svo þeir geti hjálpað þessum vesalingum sem ekkert geta á bókina. Þetta markar fólk fyrir lífstíð hvað varðar kjark og trú á eigin getu. Kerfið er svo fullkomlega upptekið af því að hjálpa öllum að nýta rétt sinn til að verða námsmenn, að það er löngu gleymt að hamingjusamt líf hlýtur að vera það sem við öll ættum stefna að. Við virðumst hafa gleymt þeirri gleði sem felst í því einu að vera til og fá að elska. Af hverju telja menn að einstaklingur geti síður orðið hamingjusamur ef hann lærir ekki einhver ósköp? Eru börnin að læra fyrir sig eða okkur?

Ábyrgðin

Grunnskólinn hefur gjörsamlega brugðist þeim börnum sem ekki falla að kerfinu. Oft er það eina sem gert er fyrir þau, að kallað er eftir sérstökum greiningum sem síðan er unnið lítið með eða ómarkvisst. Og oftar en ekki er síðan fjársvelti frá hinu opinbera ranglega kennt um þegar árangur skilar sér ekki. Þessi börn fljóta bara með, þau brynja sig gegn áreiti skólans og hugsa um það eitt að þrauka og lifa af. Til að fría sig ábyrgð kallar skólinn eftir greiningu þegar nemandinn fellur ekki í staðlaða mótið.

Vond hegðun er oft eina svar barns sem upplifir getuleysi í námi og hegðunin versnar síðan bara við vaxandi námsáreiti. Þetta mikla árreiti ræður nemandinn ekki við og upplifir sem ögrun, jafnvel fjandsamlega árás sem að hans mati er framkvæmd af vondu kerfi og misvitrum kennurum. En enginn vill axla ábyrgð. Undanfarið finnst mér þó eins og aðeins sé að rofa til. Fólk er farið að sjá að ekki er allt með feldu í grunnskólakerfinu en fáir eru þó tilbúnir að viðurkenna mistök. Menn benda bara hver annan, ráðleysið er algjört og auðveldast að kenna um fjárskorti.

Það er vinsælasta afsökun kennara og skólayfirvalda yfir lélegri frammistöðu og framkvæmdaleysi. Önnur vinsæl afsökun er að kenna foreldrum og uppeldi á heimilum um ástandið í skólanum. Auðvitað hefur afskiptaleysi heimila áhrif en það er fjarstæða að halda því fram að það sé meginástæða. Misræmið blasir víða við. Hvenær er til dæmis einstaklingur sem ekki getur dregið beina línu eða haldið lagi í söng, sendur í greiningu, stuðning eða sérkennslu? Annað dæmi; við vitum öll að kynþroski mætir krökkum á mismunandi aldri, en við erum þó sífellt að ætlast til þess að allir þroskist til náms á sama aldri.

Engum dytti í hug að senda 13 ára stúlku til sérfræðings vegna þess að hún væri ekki orðin kynþroska! Það væri talin mannvonska og skilningsleysi að brjóta hana þannig niður. Við bíðum bara og vitum að þetta kemur einn daginn. Hraðinn og einstrengingslegar kröfur samfélagsins er að fara með fólk. Krakkar eru keyrðir áfram í skólakerfinu án þess að horft sé til hægri eða vinstri; enginn má verða eftir, allir skulu hafa sama rétt og sömu stöðu! Nemandi sem ekki nær að höndla námsefni dagsins í dag er samt færður upp í næsta bekk að hausti, þar sem námsefnið er ennþá snúnara en það sem stóð í honum veturinn á undan.

Hvernig líður slíkum einstaklingi? Hvernig líður einstaklingi sem alltaf fær úthlutað ný verkefni sem eru erfiðari en þau sem hann skildi ekki fyrir? Þetta myndi undantekningarlaust brjóta niður fullfrískt fullorðið fólk, hvað þá börn á skólaaldri.

Námsframvinda

Að mínu mati er það út í hött að námsframvinda í grunnskóla skuli nánast alfarið ráðast af aldri en ekkert af getu. Eins og kom fram hér að ofan þá hef ég aldrei skilið þá mannvonsku að senda barn, sem ekki ræður við námið sitt í fimmta bekk upp í þann sjötta. Enda fráleitt að halda því fram að slíkt sé heppilegt fyrir barnið.

Ég er þó ekki að tala fyrir því að barn sitji eftir í bekk og horfi á eftir jafnöldrum sínum fara upp í þann næsta. Fordómar samfélagsins færu illa með sjálfsmynd barnsins við slíkt fyrirkomulag. Ég hef lengi haldið því fram að það eigi að skoða að taka upp áfangakerfi í grunnskólum landsins. Með því móti getur barnið einbeitt sér að námsefni á sínum forsendum og námshraði færi eftir hverjum og einum. Nemandi veldi sér námsefni sem hentaði honum betur þá stundina til að þroska sig og styrkja en gæti beðið með nám sem hann ætti erfitt með á þeim tímapunkti.

Með þessu móti værum við að styrkja einstaklinginn og búa hann betur undir að takast á við það nám sem honum reynist erfiðara. Þetta myndi ekki bara gjörbreyta líðan barna sem eiga erfitt með tiltekna þætti náms heldur einnig bæta líðan bráðgerðra barna. Bráðgerð börn myndu á sama tíma fá námsefni sem örvar þau og hvetur. Það er ljóst að þetta myndi verða til þess að börn gætu verið í grunnskóla til sautján eða átján ára aldurs, allt eftir því hvað þeim hentaði.

Ég er viss um að þetta myndi hafa gríðarleg áhrif á allt skólakerfið og mikið af þeim vandamálum sem við höfum í dag myndu hverfa. Kostnaðurinn sem fer í að viðhalda núverandi skólakerfi, með öllum þeim sérúrræðum sem við teljum okkur þurfa, er gríðarlegur og er að sliga mörg sveitarfélög. Nýtt fyrirkomulag myndi auðveldlega rúmast innan núverandi fjárhagsramma og með tímanum verða mun hagstæðara. Auk þess sem það myndi skila fleiri hamingjusömum börnum út í samfélagið. Það er hinsvegar alveg ljóst að ef við eigum að hafa þroska til þess breyta grunnskólanum á þennan hátt, þá þurfum við að útrýma fordómum.

Margir foreldrar hafa áhyggjur af því að börn þeirra standi sig ekki í námi og verði undir. Það hefur verið ýtt undir slíkar áhyggur í samfélaginu með gengdalausum árróðri, allskonar samanburði milli barna, milli bekkja, milli skóla, milli bæjarfélaga, milli landa og þannig mætti áfram telja. Foreldrar verða stressaðir og áhyggjufullir yfir því að barnið þeirra standist ekki samanburð, verði undir í samfélaginu og gera því kröfur um að skólinn geri eitthvað fyrir það. Við megum hinsvegar ekki gleyma hamingju barnsins í öllum látunum. Af hverju er ekki lagt jafn mikið upp úr samanburði á hamingju skólabarna og námsframvindu?

Er skólinn fyrir alla?

Rétt er að benda á að grunnskólinn hefur á undanförnum árum þróast í þá átt að henta stúlkum betur en drengjum. Niðurstöður margra kannana hafa sýnt að drengjum líður almennt miklu ver í skóla en stúlkum. En þrátt fyrir slíkar niðurstöður, ár eftir ár, hefur sára lítið verið gert til að bæta líðan drengja í grunnskólum landsins. Umræðan fer af stað í hvert skipti sem þessar niðurstöður koma fram, en lengra nær málið ekki. Það versta við málið er að flestum er ástæðan ljós.

Verkgreinum í grunnskólum landsins hefur fækkað verulega og það er vitað að drengir á þessum aldri eru miklu líklegri en stúlkur til að taka út þroska sinn í gegnum hendurnar. Verklegar greinar hafa þótt fjárfrekar og skólayfirvöld því haft horn í síðu þeirra. Við það að skera þær niður, jukust vandamál nemenda í skólunum og sparnaðurinn sem náðist með því að draga úr verkkennslunni, er löngu horfinn í haf gífurlegs kostnaðar við að leysa þau vandamál sem sprottið hafa af upphaflegum sparnaðarhugmyndum. Ákvarðanir um að draga úr verklegri kennslu hafa reynst hrein afglöp.

Samfélagið þarfnast ætíð góðra verkmanna og það er nauðsynlegt að hlúa að nemendum með verkvit og vekja áhuga þeirra á iðnnámi. Sem dæmi má nefna að talið er að almennt sé þörf fyrir um átjánhundruð rafvirkja á Íslandi, en að sögn er heildarfjöldi þeirra starfandi í landinu innan við helmingur þess fjölda. Svona er þetta í mörgum iðngreinum. Ég velti því stundum fyrir mér hversu marga fleiri hamingjusama iðnaðarmenn við ættum, ef kerfið hefði ekki hlaupið svona á sig.

Auðvitað vildi sonur minn ekki fara. Yfirgefa foreldra sína og systkini, sjá okkur aldrei framar. En eftir flokkunina var honum bara sópað út af borðinu, hann fékk aldrei sitt tækifæri. Hann fékk aldrei að vera hann sjálfur og gera hlutina eins og hann hefði þurft að gera þá.

Hér eftir læt ég engan segja mér hvað sé rétt og hvað rangt í þessum málum. Og nú þegar barnið mitt er farið sit ég eftir með eitt lítið pappírssnifsi, pappírssnifsi svo ómerkilegt en samt svo dýrmætt. Það hefur að geyma síðustu orð barnsins mín til mín, þar sem hann segir mér að hann hafi gefist upp á að breytast, því ekkert breytist og hann verði aldrei manneskja.

Þráinn Lárusson skólameistari Hússtjórnarskólans Hallormsstað og bæjarfulltrúi á Fljótsdalshéraði

Skóli án aðgreiningar og skóli fyrir alla er ekki það sama.

 

Skóli án aðgreiningar er oftast skilgreindur á Íslandi sem almennur skóli sem tekur við öllum nemendum í sínu skólahverfi og kemur til móts við námsþarfir þeirra í almennum bekkjardeildum á áhrifaríkan hátt.

Þetta á ekki við um framhaldsskóla þar eð þeir eru ekki lengur skilgreindir sem hverfisskólar. Skóli fyrir alla hefur það jafnframt að markmiði að stuðla að félagslegri blöndun nemenda og undirbúningi þeirra fyrir þátttöku í samfélaginu í fullu jafnræði.

 

Með nokkrum mikilsverðum undantekningum telja almennir grunnskólar sig ekki búna til að sinna slíku verkefni, hvorki að því er varðar menntun kennara, námsefni, húsnæðisaðstöðu eða mönnun.

Sumir vilja skilgreina skóla fyrir alla víðar og telja þar með almenna skóla sem leitast við að þróa úrræði fyrir alla nemendur, þar með taldar sérdeildir.

 

Að brúa bilið á milli hugsjónar og veruleika

Fræðsluyfirvöld í Reykjavík telja afar mikilvægt að styrkja innviði hvers skóla svo að hann verði fær um að sinna kennslu allra barna á skólaaldri í hverfinu. Þau stefna að því að hver kennari öðlist faglega færni og þekkingu til að sinna öllum nemendum með stuðningi frá ráðgjafarteymi, sérkennurum og öðrum sérfræðingum. Í þessum tilgangi ákvað Fræðsluráð Reykjavíkur að grípa til eftirfarandi ráðstafana:

 

Breyta úthlutun fjármagns til sérkennslu og veita auknu fjármagni til fatlaðra nemenda og nemenda með miklar sérkennsluþarfir.

 

Gera samning milli foreldra, skóla og Fræðslumiðstöðvar um þjónustu við fatlaða nemendur og nemendur með miklar sérkennsluþarfir sem skólar fá sérstaka úthlutun fyrir. 

Leggja áherslu á sveigjanlega kennsluhætti, m.a. samkennslu kennara.

Stofna sérkennsluver við alla grunnskóla.

Ráða umsjónarmann með sérkennslu í hverjum skóla.

Setja á fót ráðgjafarteymi fyrir kennara hvers skóla vegna nemenda með náms-og samskiptavanda.

Gefa nemendum í atferlis – og samskiptavanda kost á atferlisþjálfun.

Koma á símenntunarnámskeiðum fyrir kennara í sveigjanlegum kennsluháttum, atferlisgreiningu og gerð einstaklingsnámskrár. 

Hér má bæta við þörf fyrir fjölbreyttara námsefni, sem þróa má m.a. með tölvutækni, og nánara samstarf jafnt á milli kennara innbyrðis og á milli kennara og foreldra.  Hið síðastnefnda má líta á sem lykilatriði í því að ráða bót á hegðunarerfiðleikum nemenda.

 

Þorsteinn Sæberg skólastjóri í Árbæjarskóla gerði þjónustu við fötluð börn að umfjöllunarefni í ræðu sinni við skólaslit nú í vor. Þetta þótti tilefni til fréttar í Mogganum sem birtist mánudaginn 9. júní. 

Þar segir hann réttilega að margra mánaða bið sé á barna og unglingageðdeild og jafnvel marga mánaða bið á Greiningarstöðina. Á meðan bíða þessi börn eftir aðstoð og greiningu í sínum skólum.  En hvað gerist eftir greiningu?

Í mörgum tilfellum fá börn þá aðstoð og hjálp sem þau þurfa en í öðrum tilfellum ekki.  Skólinn er oft ekki í stakk búin til að vinna með þessum börnum.  Börn með miklar geðraskanir fá oft á tíðum ekki þá umgjörð sem þau þurfa því hin almenna kennara skortir þekkingu og tíma til að sinna þeim. Við höfum heyrt það undanfarin ár að greiningum hafi fjölgað og langir biðlistar hafi myndast. Í greininni segir hann ennfremur að hann sé mikill talsmaður skóla án aðgreiningar og fagnar þeirri stefnu mjög. Auðvitað gerir hann það.

Hvað skólastjóri gerir það ekki.  Þetta er stefna skólayfirvalda í Reykjavík og skólastjórar þurfa að vera talsmenn hennar. Stefnan er góð og vonandi geta allir sem koma að skólamálum í borginni verið sammála henni en því miður er ekki nóg að hafa góða stefnu ef ekki gengur vel að fylgja henni eftir. 

 

Til þess þarf meiri pening og meiri sérþekkingu.  Erfitt er að ráða þroskaþjálfa til starfa og sálfræðiþjónusta innan skólanna er allt of lítil.  Stuðningur við kennara sem er allir að vilja gerðir er of lítill til þess að sinna þessum nemendum svo vel sé. Af þessu skapast hægur bati og oft meiri einkenni en ella þannig að skólagangan getur verið gloppótt.  Þetta þarf að laga hið fyrsta svo öllum börnum líði vel í skólanum það er forsenda náms.

Já, það er nefnilega ekki alltaf það sama að vilja og að geta.

 

Á meðan okkur skortir menntaðan mannskap til að sinna þessum störfum, lögum við ekki vandann.

Á meðan við viljum ekki leggja mun meiri peninga í menntakerfið í heild, lögum við ekki vandann.

..og síðast en ekki síst, á meðan við skoðum ekki í alvöru hvernig við getum notað það fjármagn sem úr er að spila og þá þekkingu og úrræði sem við búum yfir, á sem hagkvæmastan og bestan hátt fyrir samfélagið, lögum við ekki vandann.

 

 

Skóli án aðgreiningar er hugtak sem hefur verið mér mjög hugleikið síðastliðin misseri og fróðlegt að sjá að sérstök rannsóknarstofa hafi verið stofnuð í kringum rannsóknir á framkvæmd þessarar stefnu í íslenskum skólum. Á heimasíðu Rannsóknarstofunnar kemur fram að:

Verkefni Rannsóknarstofu um skóla án aðgreiningar eru að efla rannsóknir og þróunarstarf á sviði skóla án aðgreiningar, miðla þekkingu, læra af vettvangi, veita ráðgjöf til skóla, stofnana og stefnumótenda, efla innlend og erlend tengsl og taka þátt í alþjóðlegri þekkingarsköpun. Enn fremur að hvetja háskólanemendur á framhaldsstigi og skapa þeim aðstöðu til að stunda rannsóknir og greiða fyrir því að skólakerfið njóti góðs af vönduðum nemendaverkefnum. Loks mun rannsóknarstofan standa fyrir málþingum og stuðla að útgáfu fræðilegs efnis.

 

Miðað við reynslu mína af skólakerfinu reikna ég með að rannsóknir muni fyrst og fremst beinast að börnum með sérþarfir þ.e. greiningar, fatlanir eða eins og stundum er sagt “erfið börn” . Ég vil hinsvegar benda á að einnig verði skoðuð áhrif framkvæmdar stefnunnar á hin börnin. Fræðikona segir að viðkvæmustu börnin þarfnist mestrar verndar. Það er hárrétt en því miður þá virðist í því samhengi einungis vera horft til þeirra barna sem eru “erfið”.

Reynsla mín og svo ótal margra af skólakerfinu er sú að fórnarlömb þess hvernig “skóli án aðgreiningar” er í framkvæmd verða útundan.

 

Ég er að hugsa um dreng sem nú er á sínu þriðja ári í grunnskóla. Honum gengur mjög vel að læra, á góða vini og er sterkur félagslega, hvort sem er í skólanum eða íþróttum sem hann stundar. Hann lætur ekki hafa mikið fyrir sér og er ekki frekur á athygli kennarans.

Fljótlega eftir að skólaganga hans hófst fór að bera á þrálátum höfuðverk og síðar magaverk. Til að gera langa sögu stutta kom síðar í ljós að aðstæður í skólanum voru að valda honum miklum kvíða og vanlíðan.

Samkvæmt mati starfsfólks skólans er ekki um einelti að ræða og reyndar hefur það átt erfitt með að viðurkenna að yfirleitt sé eitthvað vandamál til staðar. Sem er e.t.v. skiljanlegt því að þau þurfa ekki að hlusta á drenginn gráta á kvöldin eða reyna að sannfæra foreldrana um að hann sé lasinn á morgnana til að þurfa ekki að mæta í skólann.

Hinsvegar hefur móðir hans setið með drengnum í skólanum nokkra daga í vetur og sl. vetur og hefur þá náð betur til skólastjórnenda þegar hún sér sjálf hvernig skólastarfið gengur fyrir sig.

 

En hvað er þá að hjá drengnum? Í mínum huga er gölluð framkvæmd á “skóla án aðgreiningar” um að kenna.

Drengurinn þarf að lifa við það að vera í bekk og í frímínútum með börnum sem eiga við verulega erfiðleika að stríða, börn sem eru ofbeldisfull, hömlulaus og óútreiknanleg. Ég hef fulla samúð með þessum börnum og veit að þau eiga erfitt í skólanum. Starfsfólk skólans reynir að hafa eftirlit með þessum börnum en það dugar ekki. Drengurinn er dauðhræddur við þessi börn og er “þægilegt” fórnarlamb þeirra m.a. vegna þess að hann vill ekki berja frá sér.

 

Skóli án aðgreiningar.

Hver er réttur drengsins í þessum aðstæðum? Hann virðist ekki vera mikill.

Réttur barnanna sem eiga við erfiðleika að stríða er hinsvegar mikill og foreldrar þeirra ráða m.a. til hvaða ráðstafana er gripið í skólanum svo sem hvort taka megi börn þeirra úr bekknum tímabundið.

Til hvaða ráða geta foreldrarnir gripið? Þau fæ þau svör frá skólanum að drengurinn þeirra sé viðkvæmur og því þurfi að styrkja hann. Gott og vel. Hann hefur farið til skólasálfræðings, hann er í karate til að læra að verja sig og venjast aðstæðum þar sem tekist er líkamlega á og þau hafa reynt að styrkja hann á allan hátt sem þeim dettur í hug.

En við vitum að hann er ekki einn um þessar tilfinningar þó svo að þær komi mjög sterkt fram hjá honum í líkamlegum óþægindum.

 

Skólinn á að vera griðastaður nemenda. Enginn kærir sig um að fara á stað þar sem hann er daglega brotinn niður og finnur hversu vanmáttugur hann er.

 

Ég vona að þú lesandi góður sjáir á þessari sögu að það er full ástæða til að skoða áhrif skóla án aðgreiningar á fleiri en “erfiðu börnin”. Finna þarf leiðir til að láta þessa stefnu ganga upp, þannig að skólinn sé í raun staður þar sem börnum líður vel en óttast ekki.

 

Réttur “hinna” til að líða vel í skólanum er alveg jafn mikill.

 

 

 

Vikan

Texti: Hrund Þórsdóttir

Myndir:Kristinn Magnússon

Förðun og stílisering: Haffi Haff

 

Þögnin er óvinur!

 

Ingibjörg Helga Baldursdóttir varð nú í sumar fyrir því hræðilega áfalli að missa barn. Sonur hennar, Lárus Stefán Þráinsson, tók líf sitt aðeins 21 árs gamall eftir áralanga baráttu við þunglyndi í kjölfar alvarlegs eineltis sem hann varð fyrir í grunnskóla. Ingibjörg heldur nafni sonar síns á lofti með því að berjast gegn einelti og hefur stofnað til kraftmikils átaks í þeim tilgangi.

 

 

 

Í sumar var ég stödd í Þórsmörk með manninum mínum, Þórhalli Birgissyni, ættingjum og vinum í löngu skipulagðri ferð. Laugardaginn 21. júní vaknaði ég fyrst og sat úti með kaffibolla að njóta umhverfisins og veðursins. Það var sólskin og stilla. Ég hugsaði til strákanna minna og þess að ég hafði ekkert heyrt í Lárusi daginn áður, bara á fimmtudeginum. Við fórum í göngutúr og vorum rétt komin til baka þegar síminn hringdi. Ég var viss um að það væri áríðandi og heyrði strax á Þráni, fyrrverandi manni mínum og föður Lárusar, að eitthvað skelfilegt hafði gerst,“ segir Ingibjörg og gerir hlé á máli sínu. „Hann sagði mér að Lárus væri dáinn. Ég hváði bara. Hann endurtók það en allan tímann á meðan ég talaði við hann hugsaði ég bara: Taktu þetta til baka, taktu þetta til baka … Eina hugsun mín var að ég yrði að komast til Lárusar, taka hann í fangið, hugga hann og segja honum hvað mér þætti vænt um hann. Það kvaldi mig mest að vita hvað honum hafði liðið illa.“

 

 

Bjartari tímar virtust fram undan

Ingibjörg fékk að sjá Lárus. „Þar til ég sá hann sjálf vonaði ég að þetta væri einhver annar, þetta gæti ekki verið hann. Ég fékk að fara ein inn til hans og eins skelfilegt og þetta var þá kom friður yfir mig eftir dálitla stund hjá honum. Sá friður fylgdi mér í nokkurn tíma.“

Lárus var mjög þunglyndur en vikurnar fyrir andlát hans hafði hann sýnt breytta hegðun og líðan. „Hann var kominn undir læknishendur, tók lyf og ég var sannfærð um að nú væru bjartari tímar fram undan hjá honum. Þegar þunglyndislyf fara að virka og fólki fer að líða betur, þá kemur hins vegar oft dýfa niður á við. Á þeim tímapunkti grípur fólk oft til örþrifaráða þar sem það vill ekki lenda aftur í ömurleikanum sem fylgir þunglyndinu. Þetta vissi ég hins vegar ekki fyrr en eftir fyrri sjálfsvígstilraun hans tveimur mánuðum áður. Þá var hann á bráðamóttökunni yfir nótt. Ég var ráðþrota og þegar ég spurði lækninn hvað ég ætti að gera var hann eitt spurningarmerki. Eftir spjall við geðlækni var ákveðið að senda Lárus heim en það fannst mér óráðlegt enda var hann fárveikur. Þegar manneskja kemur inn eftir sjálfsvígstilraun á auðvitað að leggja hana inn. Hún er fárveik og á ekki að vera spurð hvort hún vilji frekari aðstoð. Ég hélt að ekkert gæti verið erfiðara en augnablikið þegar ég sótti hann á neyðarmóttökuna. Hann sat niðurbrotinn fyrir utan og beið mín, fullur af skömm yfir að hafa gert þetta. Ég faðmaði hann og hann bað mig fyrirgefningar,“ segir Ingibjörg alvarleg í bragði. Hún á augljóslega erfitt með að segja frá atburðarásinni enda er stutt síðan áfallið reið yfir. Hún er þó yfirveguð og skipulögð í frásögn sinni enda er henni mikið í mun að þessi hræðilega reynsla verði til einhvers góðs. Hún álítur þögnina óvin. „Eftir þetta tókum við sameiginlega ákvörðun um að Lárus hætti í vinnunni sinni og kúplaði sig út úr því umhverfi sem hann var í. Okkur fannst jákvætt að hann var til í að taka af skarið og breyta til. Hann skráði sig líka í Ármúlaskóla og síðasta símtal okkar snerist um hvað hann hlakkaði til að byrja í skólanum.“

Lárus var á þessum tíma nýkominn úr ferð til Ítalíu með föður sínum þar sem hann skemmti sér vel og sýndi merki um bætta líðan. Hann hafði líka kynnst stúlku, fyrstu ástinni sinni. Ingibjörg batt vonir við það samband en það gekk ekki upp og það tók Lárus nærri sér. Kvöldið áður en hann ákvað að taka eigið líf setti hann færslu inn á netsíðuna Huga.is þar sem hann óskaði eftir hjálp. Lárus var lesblindur og netverjar létu hann heyra það vegna stafsetningarvillna í færslunni í stað þess að bregðast vel við beiðni hans um ráðleggingar og hjálp. Um klukkan tvö um nóttina hitti Lárus bróður sinn, Kristján, sem er fjórum árum yngri en Lárus og vini hans og sáu þeir ekkert athugavert við hegðun Lárusar. Um morguninn var hann horfinn. „Þegar hann fannst var ekkert hægt að gera. Lárus drakk ekki nema einn og einn bjór, var nýbyrjaður að reykja og neytti engra fíkniefna. Ég var alltaf þakklát fyrir að ég vissi hvar hann var því ég gerði mér grein fyrir að hann var í áhættuhópi. Ef hann hefði eignast vini sem hefðu verið í rugli hefði hann líklega farið þá leið sjálfur. En hann var einangraður, fyrst og fremst vegna lélegrar sjálfsmyndar eftir einelti sem hann varð fyrir í 5.-7. bekk.“

 

Eineltið hræðilega falið

Lárus var glaðlynt, skapandi og uppátækjasamt barn. „Hann var einlægur og hlýr, alltaf brosandi og brosið fallega náði til augnanna,“ segir Ingibjörg. „Eftir að eineltið hófst reyndi ég allt til að láta hann eignast vini en ekkert gekk. Þetta hófst þegar við fluttum til Hafnarfjarðar og hann fór í Öldutúnsskóla. Hann kom nýr inn í bekk sem var mjög erfiður og einelti þreifst í. Gerendurnir komust upp með það svo hann var strax tekinn fyrir. Það eitt að við mættum í sparifötum á skólasetninguna nægði til að gert var grín að honum. Það var talað niðrandi til hans, hann fékk aldrei að vera með, hlutirnir hans voru eyðilagðir og hann átti hvergi öruggan stað nema heima. Það hryllilega við eineltið er hvað það er falið og þegar kennarar fá vitneskju um slíkt verður að bregðast við. Það þýðir ekkert að þegja og vona bara að hlutirnir lagist. Það eykur á vandann,“ segir Ingibjörg ákveðið. Umsjónarkennari Lárusar í 5. bekk gerði sér ekki grein fyrir ástandinu og sagði henni að Lárus samlagaðist hópnum vel. Ingibjörg fylgdist þó með og sá að hann stóð einn í frímínútum og beið þess að hringt væri inn. Kennarinn lofaði að fylgjast betur með og kom eitt sinn að krakkaskara að tala illa til Lárusar þar sem hann lá grátandi fram á borðið sitt. „Hún ræddi alvarlega við börnin en ekkert breyttist. Í 6. bekk kom nýr kennari og við funduðum bæði með krökkunum og foreldrunum. Ég reyndi að fá þetta fólk, gerendurna, í lið með mér og bað um hjálp við að passa Lárus en það skipti þau engu máli. Í þessum bekk voru margir einstaklingar sem greinilega áttu við erfiðleika að stríða og þetta fékk áfram að viðgangast. Við reyndum allt en Lárus varð sífellt einangraðri. Í 7. bekk var orðið augljóst að það þyrfti að taka hann úr bekknum. Við ræddum við skólastjóra í nálægu hverfi en hann treysti sér ekki til að taka við Lárusi því hann var hræddur um að eineltið fylgdi honum þangað. Mér var bent á að Tjarnarskóli gæti verið góður kostur og þegar ég hitti skólastjóra Lárusar til að taka hann úr skólanum kom í ljós að hann vissi nær ekkert um þetta mál. Það hafði verið ótrúlegur feluleikur í gangi; afneitun og afskiptaleysi og enginn í þessum skóla axlaði ábyrgð. Það er auðvitað ekki heil brú í að barnið manns gangi í skóla þar sem ástandið er slíkt að maður þurfi að kaupa fyrir það sérfræðiþjónustu svo það geti lifað af skólagönguna!“

Ingibjörg segir að í dag eigi eineltisáætlun skóla að vera sýnileg á heimasíðum og í skólabyggingum en að svo sé ekki alltaf. „Ef foreldrar fá þau skilaboð að ekkert sé að, telja þeir sig mikla hlutina fyrir sér en ef minnsti grunur leikur á að einelti eigi sér stað verður að skoða það strax. Ef eitt barn er lagt í einelti eru miklar líkur á að gerendurnir taki fleiri fyrir. Foreldrar eineltisbarna þurfa að finna hverjir aðra og vinna saman að því að fá hlutina framkvæmda sem fyrst hjá skólastjórnendum. Afleiðingar eineltis eru skelfilegar og marka einstaklinga fyrir lífstíð. Það þarf að auka sýnileika og umræðu; brjóta niður múra þagnarinnar því einstaklingur sem er lagður í einelti lokar sig af. Hann skammast sín, finnst þetta niðurlægjandi og þunglyndi tekur við. Viðkomandi heldur að eitthvað sé bogið við sig en það er svo mikill misskilningur. Það er ekkert að þolandanum og hver sem er getur lent í einelti, það spyr hvorki um stétt né stöðu. Einelti er þjóðfélagslegt mein og á bak við hvert eineltisbarn er heil fjölskylda sem þjáist,“ segir Ingibjörg. „Lárus sagði okkur ekki frá því sem gekk á. Hann skammaðist sín fyrir framkomu hinna barnanna gagnvart honum og vildi örugglega hlífa okkur við áhyggjum. Hann byggði um sig múr en þegar leið á þetta tímabil gerði hann uppreisn. Þessi ljúflingur gerði uppreisn en hún átti sér stað á heimilinu því hann gat ekki gert hana annars staðar. Hann fór að sýna mótþróa, vildi ekki lengur fara út og leita sér að félagsskap, hætti að vilja læra heima, hætti að vilja fara í skólann og skammaðist sín fyrir sérkennslu sem hann fékk. Það var því greinilega gert grín að henni líka.“

 

Vinnur í fyrirgefningunni

Lárusi leið betur í Tjarnarskóla. Auk þess að vera lesblindur var hann ofvirkur en greind hans var langt yfir meðallagi. Hann blómstraði í verklegum fögum en átti erfitt með þau bóklegu svo gallinn við Tjarnarskóla var að þar voru eingöngu kennd bókleg fög. „Hann átti sína góðu tíma en datt þess á milli niður í þunglyndi. Í Tjarnarskóla, öfugt við Öldutúnsskóla, var honum sýndur skilningur og umburðarlyndi og hann réði sér ekki fyrir kæti yfir að vera kominn í krakkahóp þar sem hann mátti vera með,“ segir Ingibjörg. Foreldrar nokkurra stúlkna úr bekk Lárusar hafa haft samband við hana og eru miður sín yfir hvernig ástandið var en engir gerendanna í eineltinu gegn Lárusi hafa haft samband eftir að Lárus tók líf sitt. Hún veit því ekki hvernig þeim líður eða hvort þeir gera sér grein fyrir sínum þætti í hvernig fór. „Ég er að vinna í fyrirgefningunni og ber engan kala til þessa fólks. Þetta er liðið og þessu verður ekki breytt. Það sem við getum breytt í dag er það sem kemur í framhaldinu. Við getum komið í veg fyrir að þetta komi fyrir fleiri einstaklinga, stöðvað þennan hrylling. Ég veit ekki hvað ég sagði oft við Lárus þegar hann grét og var sem beygðastur „Elsku drengurinn minn. Það koma betri tímar og sjáðu bara hvað þú átt eftir að geta hjálpað mörgum með þinni reynslu. Þegar þú verður fullorðinn maður munt þú geta hjálpað börnum sem verða í þessum sporum.“ Ég huggaði hann með því að það væri einhver tilgangur með því sem hann var að ganga í gegnum. Og það komu góðir dagar inn á milli því við létum þá koma og gerðum ýmislegt sem honum þótti skemmtilegt.“

Ingibjörg hefur einbeitt sér að því að láta dauða Lárusar og þessa ömurlegu lífsreynslu ekki verða til einskis. „Þetta er búið að vera skelfilegt … þetta er skelfilegt. En frá því að við foreldrar hans komum saman með presti að kvöldi 21. júní síðastliðins til að ræða framhaldið, höfum við verið ákveðin í að opna umræðuna um einelti og afleiðingar þess. Við ákváðum strax að við ætluðum ekki að þegja þetta í hel, afþökkuðum blóm og kransa en bentum þeim sem vildu minnast Lárusar á að leggja inn í minningarsjóð í hans nafni sem notaður yrði til eineltisforvarna. Þessi sjóður varð mun stærri en ég hafði þorað að vona og stækkar enn. Ég er búin að stofna samtök foreldra eineltisbarna og uppkominna þolenda sem heita Liðsmenn Jerico, senda út ákall um hjálp, fá til liðs við okkur ýmsa fagaðila og stofnanir og saman ætlum við að standa að þjóðarátaki gegn einelti! Ég hef safnað um 700 sögum af einelti og fleiri þúsund manns hafa haft samband við mig, svarað ákallinu. Fólk er að gera sér betur grein fyrir hversu alvarlegt einelti er,“ segir Ingibjörg. Jerico er nafn sem Lárus tók sér og skrifaði hann t.d. undir því kvöldið örlagaríka á Huga.is. „Við ætlum að opna heimasíðu, www.jerico.is, sem á að verða gagnagrunnur og upplýsingaveita. Þar verða eineltisáætlanir skóla og ýmsar upplýsingar og ábendingar um hvar má leita hjálpar o.s.frv. Svo er ég að bíða eftir svörum varðandi húsnæði sem við förum líklega í með starfsemina. Við viljum að fólk geti leitað til okkar og fengið aðstoð þegar eineltismál koma upp. Samtökin verða rekin á styrkjum og nú erum við að fjármagna auglýsingagerð.“ Ingibjörg er kraftmikil manneskja sem lætur ekki sitja við orðin tóm. Þegar henni fannst skólakerfið hafa brugðist Lárusi á sínum tíma skellti hún sér í kennaranám og í dag starfar hún í athvarfi, Björginni, í Hvaleyrarskóla í Hafnarfirði en þangað koma börn úr skólanum sem eiga erfitt á einn eða annan hátt. „Við erum að byggja þetta upp og mörg börn þurfa á þessu að halda. Ég fór í þetta nám vegna þess að ég ætlaði að gera það sem í mínu valdi stæði til að hjálpa börnum eins og Lárusi.“

 

„Engu að tapa … allt að vinna!“

Ingibjörg er sannfærð um að Lárus hjálpar henni í baráttunni. „Lárus er með mér í þessu, ég er sannfærð um það. Hann er mín vinstri hönd og Liðsmenn Jerico og allur englaskarinn hægri,“ segir hún brosandi. „Ég hef alltaf verið trúuð og í seinni tíð er ég víðsýnni og opnari. Maður er alltaf að læra. Í jógakennaranámi kynntist ég t.d. hugleiðslu og það á vel við mig til að róa hugann. Ég hef alltaf verið orkumikil og það hefur held ég orðið mér til lífs hvað ég er lífsglöð því það hefði verið miklu auðveldara að leggjast bara í kör í þunglyndi, sjálfsvorkunn og reiði. Það er bara ekki minn stíll, það er bara ekki ég. Ég hef engu að tapa, allt að vinna.“

Aðspurð hvernig Kristjáni, yngri bróður Lárusar, gangi að vinna úr hinni skelfilegu lífsreynslu segir hún hann taka lítil skref í rétta átt. „Hann hefur átt óskaplega erfitt en er allur að koma til. Hann þarf bara tíma og það þarf að hlúa að honum eins og allri fjölskyldunni. Hann mun spjara sig,“ segir hún hlýlega. Ingibjörg segir að lokum að hægt sé að lifa af áföll eins og dynji á svo mörgum í dag. „Þetta er erfitt en það birtir til og fólk verður að reyna að bjarga sér, trúa að það komi betri tímar og þakka fyrir það sem það á og hefur. Ekki gefast upp.“

 

 

Reikningsnúmerið hjá minningarsjóði Lárusar er 0305-13-303030 og kennitalan er 150462-7549. Þeir sem hafa áhuga á að starfa með liðsmönnum Jerico er velkomið að senda póst til Ingibjargar á netfangið ingabaldurs@gmail.com. Á vefsíðunni ingabaldurs.blog.is skrifar Ingibjörg um átak gegn einelti og fleiri mál. Hún vill koma á framfæri þakklæti til allra sem hafa stutt hana í því sem hún er að gera með einum eða öðrum hætti. „Þetta eru gullmolar og óeigingjarnara fólk er erfitt að finna,“ segir hún.

Ekkert er sárara en að horfa upp á barn þjást.

Einelti markar fólk fyrir lífstíð og getur í versta falli verið lífshættulegt.

Þetta segir Ingibjörg Helga Baldursdóttir, móðir ungs manns sem svipti sig lífi í lok síðasta mánaðar.

Sonur hennar hét Lárus Stefán Þráinsson og var aðeins 21 árs þegar hann lést. Ingibjörg fylgdi syni sínum til grafar 3. júlí síðastliðinn. Hún segir þau þrjú ár sem Lárus þurfti að sæta gegndarlausu einelti hafa markað hann fyrir lífstíð. Hún barðist fyrir son sinn frá því hann var lítill og ætlar að halda baráttu sinni áfram þótt hann sé fallinn frá.

„Eineltið hófst í 6. bekk í grunnskóla í Hafnarfirði. Það er samt þannig að þessar litlu óhörðnuðu sálir vilja ekkert gera sem gæti valdið foreldrunum áhyggjum. Þannig var það hjá Lárusi og þess vegna þagði hann yfir því hve illa honum leið í skólanum. Það var ekki fyrr en um ári síðar að bekkjarsystur sögðu foreldrum sínum frá hvernig komið væri fram við einn drengjanna í bekknum,” segir Ingibjörg um upphaf baráttunnar.

Næstu tvö árin segist Ingibjörg hafa reynt hvað eftir annað að fá skólayfirvöld og foreldra gerendanna til að stöðva eineltið. Allt hafi þó komið fyrir ekki. Að lokum hafi hún fengið þau svör hjá skólayfirvöldum að ef eineltinu ætti að linna þyrfti Lárus að fara í annan skóla. Önnur leið væri ekki fær. Ingibjörg sótti því um fyrir hann í Tjarnarskóla í Reykjavík en sá skóli er einkarekinn.

„Hann náði sér samt aldrei aftur á strik. Svo brotinn var hann andlega eftir reynsluna í gamla bekknum,” segir hún. Ingibjörg segir málefni barna sem verða fyrir einelti hafa orðið útundan síðustu árin og því þurfi að ýta við umræðunni á nýjan leik. Við útför Lárusar afþökkuðu aðstandendur hans blóm og kransa. Þess í stað bentu þau á minningarsjóð hjá Kaupþingi sem stofnaður hefur verið í nafni Lárusar og er ætlunin að nota féð sem á reikninginn safnast til að vinna gegn einelti.
Ingibjörg segir mikinn fjölda foreldra barna sem hafa sætt einelti hafa haft samband við sig vegna þessa og minnir á að það eru ekki aðeins börnin sem gráta sig í svefn á kvöldin heldur líka foreldrarnir.

Syni sínum verði ekki bjargað en lausn sé hægt að finna fyrir önnur börn og foreldra þeirra. „Það er ekki hægt að lýsa því með orðum hve sárt það er að horfa upp á barnið sitt þjást vegna eineltis. Ég vil gera það sem ég get til að hægt verði að hjálpa börnum og foreldrum þeirra úr þeirri stöðu sem ég og Lárus vorum í á sínum tíma með því að minna á mikilvægi þess að vinna gegn þessu,” segir Ingibjörg.

karen@frettabladid.is

Minningarsjóður um Lárus

Reikningsnúmer 0305-13-303030
Kennitala 150462-7549

Hugrekki er að bregðast við þrátt fyrir óttann

Ég hef mikið verið að velta fyrir mér hversu víðtæk og djúpstæð áhrif eineltið og afleiðingar þess hafa á líf svo ótal margra annarra en eineltisþolandans og hans fjölskyldu.

Einelti er þjóðfélagslegt mein og áhrif þess og afleiðingar eru gríðarlega miklar á allt þjóðarbúið.

Mér finnst alveg augljóst hvað það er þjóðhagslega óhagstætt að einelti sé ekki upprætt í fæðingu, að einelti fái ekki að krauma í skjóli þess að enginn taki ábyrgð, einn vísi á annann og vísvitandi litið fram hjá vandanum, eineltisofbeldið er þagað í hel af því að fólki finnst þetta óþægilegt, það sé illa upplýst, þessi vinna sé dýr og tímafrek.

Þjóðfélaginu öllu til vansa því þar er það að bregðast mjög stórum hluta þjóðfélagsþegna sinna með því að afneita þjóðfélagslegum vandanum. Okkar er valdið.

Afleiðingar eineltisofbeldis kosta heilbrigðiskerfið, atvinnulífið, félagsmálakerfið og menntakerfið árlega stór fé og við þurfum að átta okkur á því að afleiðingar eineltis eru veikindi bæði á sál og líkama þolendanna og fjölmargra aðstandenda þeirra?

Byrjum á að skoða börn í skóla sem verða fyrir einelti. Á bak við hvert barn eru foreldrar, systkini,afar, ömmur. Það er heil fjölskylda. Margir aðstandendur.

Hugur fjölskyldu þolenda eineltis er hjá þolandanum allan sólahringinn.

Aðstandendur eru ekki með hugann einbeittir við starfið sitt eða framhaldsnám.

Einbeiting aðstandenda þolanda eineltisofbeldis er stórlega skert, alveg eins og hjá þolanda eineltis.

Það búa allir þolendur eineltis við nagandi kvíða og hræðslu, sem smitast yfir í alla fjölskylduna, alla aðstandendur. Allir eru að hugsa það sama. Allir eru að hugsa til þolandans. Hvað skyldi gerast í dag?

Námsafköst minnka, námsárangur slaknar. Þolandinn fær jafnvel skammir fyrir að fylgjast ekki með í tímum að hann sé óvirkur og sýni lítinn áhuga.

Þolandinn er í eigin heimi farinn að útiloka allt og alla. Alltaf hræddur um að mistakast – alltaf hræddur við að tala – alltaf hræddur við að vera til og fá skítkast fyrir.

Sérúrræði fyrir nemendur í skóla kosta peninga. Foreldrarnir skila ekki fullum vinnuafköstum, með hugann allt annars staðar, stórann part vinnudagsins. Atvinnurekandinn fær ekki fullnýtta starfskrafta á vinnustað.

Svo ekki sé talað um þegar allt skreppið á foreldrunum í skólann og til sérfræðinga sem kostar það að foreldrarnir þurfa að taka sér frí frá störfum til að sinna barninu sínu. Skert vinnuafköst. Áhyggjur foreldra vegna vinnu/vinnuveitenda sinnar auk áhyggjanna af barninu.

Ástandið kostar líka fleiri veikindadaga vegna barns þegar börnin hreinlega eru farin að verða veik af vanlíðan og kvíða. Foreldrar ganga jafnvel á sumarfrídagana sína. Kemur niður á foreldrunum, fjölskyldunni og vinnuveitandanum.

Börn verða að fullorðnu fólki og afleiðingar eineltisins sem þau urðu fyrir fara misjafnlega illa með þau. Afleiðingar eineltis eru skelfilegar og fólk er niðurbrotið og mótað fyrir lífstíð.

Þolendur eineltisofbeldis þrælast áfram með skugga eineltisins á bakinu. Vanmáttarkenndina, þunglyndið, reiðina og skömmina.

Ömurleikinn heldur áfram getur líka haldið áfram hjá þeim sem hafa þurft að þola einelti árum saman.

Í nýja skólanum á nýja vinnustaðnum getur einelti elt fólk eða tekið á sig mynd illskunnar. Með sínum lamandi og hægdrepandi áhrifum á allt umhverfi þolendans. Og það sem er verst af öllu er að þolandinn þjáist af skömm. Honum finnst hann vera að bregðast, að það sé eitthvað að sér.

Auðvitað er eitthvað að en það er ekki þolandanum að kenna. Heldur þeim boðskap sem honum er sendur í orði-andlegt, hundsun-andlegt/félagslegt eða líkamlegu ofbeldi.

Fullorðinn þolandinn fer alveg jafn illa út úr einelti eins og barn ef ekki verr því að hann hefur engan til að berjast fyrir sig. Hann er fangi í einangrun, þunglyndi og skömm, bjargarlaus.

Veikindin verða alvarlegri, fjarvera úr námi og vinnu vegna vanlíðunar. Námsárangur slaknar, vinnueinbeiting versnar. Þetta kemur svo niður á námslánum, starfinu, laununum og sálinni.

Tímar hjá sálfræðingum og geðlæknum, heilurum og allt sem hægt er að láta sér detta í hug til bóta fyrir þolandann kostar stórfé.

Aðgerðarlausir áhorfendur eineltis verða fyrir áhrifum?

Þar sem einelti er ofbeldi sem iðulega margir áhorfendur eru að, er mikilvægt að hafa í huga að eineltið hefur einnig áhrif á þá sem verða vitni að því. Áhorfendur að einelti geta upplifað óöryggi og ótta um að þetta geti einnig komið fyrir þá, sérstaklega ef ekki er gripið fljótt og vel inn í atburðarrásina og rætt við alla hlutaðeigandi. Þá geta þessir einstaklingar farið að sýna verri frammistöðu í skóla, þar sem þau verða upptekin af því að sjá fyrir sér hvernig þau komast hjá því að lenda í svipaðri aðstöðu og þolandinn.

Þolandinn á jafnvel ekki eftir peninga til að borga fyrir hjálpina eða lyfin sem bjóðast.

Hvernig er hægt að komast hjá því að verða þunglyndur, kvíðinn, reiður og félagsfælinn? Geðheilbrigði er í veði og ungu fólki er að fjölga hratt sem fær öryrkjamat vegna þess að það treystir sé hreinlega ekki út úr húsi.

Alvarlegasta afleiðing eineltis er að fólk tekur líf sitt svo það losni undan kvölum sínum og niðurbroti. Það gefst upp á lífinu, gefst upp á að reyna að falla inn í þjóðfélagið.

Þjóðfélagið sem er að bregðast stórum hluta þjóðfélagsþegna með því að þegja alvarleika eineltis í hel og afneita vandanum.

Það þarf að vinna af krafti gegn því þjóðfélagslega meini og broti á mannréttindum sem einelti er og draga úr þeim skaðlegu áhrifum sem afleiðingar eineltis hafa á sál og líkama.

Við þurfum að taka meðvitaðar ákvarðanir um að brjóta niður múra þagnarinnar, reiðinnar, skammarinnar, varna- og ráðaleysis.

Að byggja upp brotnar sálir og bjóða betra geðheilbrigði.

Hugrekki er að bregðast við þrátt fyrir óttann.

Einelti spyr ekki um stétt eða stöðu. Einelti gerir ekki mannamun. Það skiptir ekki máli hvort þú ert ríkur eða fátækur, hvítur, svartur eða gulur, lítill eða stór, heilbrigður eða fatlaður.

Allir geta orðið eineltisfórnalömb.

Næsta fórnalamb gæti orðið barnið þitt, systkini þitt, foreldrar þínir, nákominn ættingi þinn, vinur þinn eða vinnufélagi.

Holl lesning

Predikun Eiríks Bj. Björgvinssonar bæjarstjóra á Fljótsdalshéraði við skírnarmessu sonar síns Birnis Eiðars ,  í Fríkirkjunni Reykjvík sunnudaginn 5. október sl.

Ég þakka Eiríki fyrir að fá að birta þetta hér

Inngangur

Í 1. Korintubréfi segir svo um kærleikann;

Kærleikurinn er langlyndur, hann er góðviljaður.

Kærleikurinn öfundar ekki.

Kærleikurinn er ekki raupsamur, hreykir sér ekki upp.

Hann hegðar sér ekki ósæmilega, leitar ekki síns eigin,

hann reiðist ekki, er ekki langrækinn.

Hann gleðst ekki yfir óréttvísinni, en samgleðst sannleikanum.

Hann breiðir yfir allt, trúir öllu, vonar allt, umber allt.

Nýtt líf kviknar

Það er yndislegt þegar nýtt líf kviknar í móðurkviði. Eftirvæntingin sem fylgir í kjölfar þess að fá fréttir um að von sé á barni, er engu lík. Gleði og stolt hríslast um líkamann en einnig örlitlar áhyggjur – Gleði yfir því að eignast erfingja, stolt yfir því að ástin og hjónabandið beri svo ríkulegan ávöxt en áhyggjur yfir óvissunni um allt muni ganga vel. 

Við bestu aðstæður er meðgangan tími eftirvæntingar. Öll athygli beinist að hinum ófædda einstaklingi. Líkamlegt og andlegt atgervi móður tekur breytingum og ekki er laust við að breytinga gæti einnig hjá verðandi föður. Foreldrarnir verða uppteknir af því að allt sé tilbúið þegar nýi einstaklingurinn lítur dagsins ljós. Hreiðurgerðin er í algleymingi: Vaggan á sínum stað, bílstóllinn, skiptiborðið, bleyjurnar, snuðin, barnafötin… Það er svo mikil tilhlökkun í loftinu.

Fyrir utan veraldlegan aðbúnað miðast nú allur undirbúningur við sjálfa fæðinguna ­- Dagarnir eru taldir niður. Foreldrarnir fara á námskeið til að fræðast um allt sem snýr að meðgöngunni og fæðingu barnsins – Hvað síðan tekur við er seinni tíma spursmál.

Svo kemur þessi litli einstaklingur í heiminn og leggur hann að fótum sér – Lítið líf án leiðbeininga. Stoltir foreldrar taka við hamingjuóskum, auðmjúkir gagnvart þeirri blessun sem þeir hafa hlotið. Þetta undurmjúka og fullkomna barn er svo saklaust og svo umkomulaust að löngun gerir vart við sig til að vefja það inn í bómull, svo ekkert geti komið fyrir það.

Og nú fyrst hefst undirbúningur fyrir lífið sjálft. Allt snýst um að hlú að hinum nýja fjölskyldumeðlimi, enda ekki nema von ef tekið er mið af allri eftirvæntingunni.

Ábyrgðin

Það er þarna, strax frá fyrsta degi, sem nýbakaðir foreldrar hefja að þroska með sér áður óþekkta tilfinningu, ábyrgðartilfinninguna gagnvart öðrum einstaklingi, en ábyrgðin sem við foreldrar stöndum frammi fyrir verður seint ofmetin – Ábyrgð sem er fólgin í því að barnið þroskist eðlilega, njóti hlýju, verndar og leiðsagnar. Við viljum standa okkur í hinu mikilvæga hlutverki – Vera fær um að sýna sjálfstæði og takast á við hið margslungna verkefni af ást og umhyggju, þannig að við verðskuldum hlutverkið, séum traustsins verð.

Ábyrgðartilfinningu fylgir einnig ótti við að bregðast, en á móti kemur sú vissa að við erum ekki ein á báti. Ekkert er sjálfsagðara en að viða að sér þekkingu og leita sér aðstoðar. Við erum misvel í stakk búin, og um leið og við leitum eftir hjálp eða spyrjumst fyrir, kemur á óvart sá góði stuðningur sem okkur býðst, ýmist frá okkar nánustu, öðrum foreldrum eða öllu því vel menntaða og reynda fólki sem starfar í heilbrigðiskerfinu okkar – Fólki sem víkur ekki af vaktinni.

En af hverju þá þessar áhyggjur? Eru þær kannske sprottar af þeirri vitneskju að þegar við sleppum hendinni af afkvæminu, þá þarf það að takast á við lífið af sjálfsdáðum, byggt á þeim grunni sem við höfum lagt með uppeldinu?

Umhverfið og samhjálpin

En það erum ekki bara við þessir nánustu og þeir sem við kjósum að leita til, sem móta hinn nýfædda einstakling. Barnið hlýtur ákveðið upplag í vöggugjöf en síðar mótast sjálfsmynd þess af öllu umhverfinu.

Í afrísku máltæki segir að það þurfi heilt þorp til að ala upp barn. Það er auðvelt að sjá slíka uppeldisstöð fyrir sér þar sem allir þorpsbúar flykkjast út úr strákofunum til að hjálpast að við hin daglegu störf, þeir eldri kenna þeim yngri sem síðan miðla sjálfir menningararfinum til komandi kynslóða – Arfi sem er ríkur af virkum siðferðislegum gildum og markmiðum.

Og eftir því sem umhverfið er heilbrigðara, því meiri líkur eru á að einstaklingurinn verði það líka – Hann verði sjálfstæður, þekki muninn á réttu og röngu, sé viljugur að taka þátt í því jákvæða og uppbyggilega sem lífið hefur upp á að bjóða, beri virðingu fyrir öðrum og takist á við mótlæti og meðbyr á sínum forsendum, án þess að bugast eða ofmetnast. Líkt og í afríska þorpinu hafa hinir félagslegu þættir umhverfisins haft áhrif á lífsleikni okkar og átt þátt í að móta okkur hvert og eitt með sínum hætti. Við erum það sem við hugsum og gerum, m.a. vegna þess jarðvegs sem við erum sprottin úr og vegna þeirra samfélagsáhrifa sem við verðum fyrir strax á uppvaxtarárunum og þá ekki síst áhrifa frá jafnöldrum.

Hætturnar og eineltið

Er þá nokkur ástæða til að hafa áhyggjur? Það er freistandi að ætla að í kristilegu umhverfi þar sem samfélagsábyrgðin er rík í umræðunni og umhyggja og umburðarlyndi er í hávegum haft, sé allt eins og best verður á kosið. En víða leynast hætturnar. Eins og lífið getur verið yndislegt og gjöfult, þá er það sífelld prófraun. Lífið leggur upp með nýtt verkefni á hverjum degi – Verkefni sem við þurfum að takast á við. Eitt þeirra er að kenna börnum okkar að mæta hindrunum og forðast hættur. Börnin ganga í skólann og við gerum okkur ekki alltaf grein fyrir hvað getur orðið á vegi þeirra, né hvaða lykkju þau kunna sjálf að leggja á leið sína. Við treystum því í sakleysi okkar að þau búi í nokkuð vernduðu umhverfi og að heilsteypt sjálfsmynd, sú sem við höfum leitast við að hjálpa þeim að öðlast, fleyti þeim áfram yfir stærstu árvötnin.

Hætturnar í umhverfi barna okkar eru margslugnar, fjölbreyttar og misaugljósar. Ein er sú ógn sem samfélaginu stafar hætta af dag hvern, en það er eineltið. Einelti getur birst í svo óteljandi myndum og á ólíklegustu stöðum. Ég tel að við foreldrar séum ekki nægilega meðvituð um eðli eineltis, hversu nálægt börnunum okkar það er, hversu algengt, hversu falið og hversu alvarlegt það getur orðið. Hér er ég ekki að tala um saklausa stríðni heldur grimmilegt ofbeldi, líkamlegt og andlegt. Fjölmargir einstaklingar hafa ekki borið þess bætur að hafa verið lagðir í áralangt einelti t.d. af skólafélögum sínum, á þeim árum sem mótun sjálfsmyndar var hvað mest og viðkvæmust. Það er því ekki vanþörf á að spyrja hvernig okkar kristilega samfélag virkar í reynd, þegar þegnar þess líta í aðra átt, enginn telur sig þurfa að axla ábyrgð, viðurkenna ofbeldið og takast á við það. Við hljótum öll að bera ábyrgð til afskipta. Það er í verkahring okkar fullorðna fólksins að leiðbeina börnunum, kenna þeim að bera virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum og gera þeim grein fyrir afleiðingum gjörða sinna. Þetta gerum við fyrst og fremst með því að vera sjálf þær kærleiksríku fyrirmyndir sem við viljum að börnin líti upp til. Það er á okkar allra ábyrgð að byggja upp jákvæðni og samkennd. Það er ekki einungis hlutverk opinberra aðila eða einhverra annarra. Þetta er samfélagslegt verkefni okkar allra.

Í þann mund sem ég og konan mín eignuðumst okkar litla dreng í sumar, misstu vinir okkar drenginn sinn. Ungur maður í blóma lífsins, Lárus Stefán Þráinsson, tók þá ákvörðun að binda endi á líf sitt. Þetta gerði hann vegna þess að lífið var orðið honum of þungbært ­- Vegna þess að hann hafði orðið fyrir slæmu einelti sem barn.

Maður spyr sig hvernig lífið geti reynst ungum dreng svo óbilgjarnt. Lárus hafði ekkert til saka unnið annað en að skera sig aðeins úr fjöldanum. Hann var elskaður af foreldrum sínum sem leiðbeindu honum eftir fremsta megni. Það var skólaumhverfið sem brást – Skólafélagarnir brutu hann markvisst niður. Þeir voru þess valdandi að sjálfsmynd hans beið alvarlega hnekki, svo alvarlega að hann náði sér aldrei á strik og ákvað að lokum að kveðja þennan heim. Um leið brást allt umhverfið og samfélagið í heild.

Fyrir tilstuðlan fjölmiðla hefur mál Lárusar vakið þjóðarathygli, nú eftir fráhvarf hans. Fyrir um viku síðan, birtist svo í Morgunblaðinu opnugrein þar sem annar ungur maður segir opinskátt frá þjáningu sinni í kjölfar áralangrar misþyrmingar eineltis. Af greininni má ráða að ekki aðeins hann sem þolandi, heldur einnig gerendurnir, hafi verið í stórfelldri hættu vegna hugsanlegra afleiðinga þeirra skemmda sem niðurbrotið hafði unnið á sálarlífi hans.

Í greininni er einnig vitnað í Hugo Þórisson sálfræðing sem segist óttast að víða viðgangist mikið einelti sem aldrei nái upp á yfirborðið fyrir þær sakir að þolendur þori ekki að segja frá, af hræðslu við meira ofbeldi – Þeir hafi löngu glatað trú sinni á hjálpina. M.a af þessum ástæðum er svo mikilvægt að börn geti talað við foreldra sína og átt trúnað þeirra.

Þakkir

Þegar ég kom að máli við séra Hjört Magna um að skíra litla drenginn okkar hjóna og bar fram þá ósk að athöfnin – þessi gleðiathöfn í okkar fjölskyldu – yrði jafnframt helguð minningunni um Lárus heitinn, þá tók séra Hjörtur mér afar vel. Eftir stutt spjall stakk hann upp á því að ég tæki sjálfur að mér predikunina. Ég verð þér séra Hjörtur Magni ævinlega þakklátur fyrir þetta tækifæri. Þú, sem þekktir ekkert til mín, sýndir mér það traust að nota kirkjuna þína – kirkjuna okkar, í þeim tilgangi að opna hjarta mitt í tilefni af inngöngu sonar míns í kirkjusamfélagið. Hafðu innilegar þakkir fyrir traustið.

Eineltismál hafa löngum verið mér  hugleikin og tilgangur minn nú aðeins sá að vekja sjálfan mig og vonandi ykkur líka til umhugsunar um þá ábyrgð sem við berum öll saman í að leiða ómótaða einstaklinga, eins og litla barnið mitt, í gegnum völundarhús lífsins. Ég mun leitast við að gangast við þeirri ábyrgð gagnvart mínum sonum og ég mun einnig bregðast við, verði ég þess áskynja að samborgarar mínir séu lagðir í einelti. Ég vil leggja mitt að mörkum svo börnin mín og annarra, sem enn eiga eftir að ganga í gegnum sín mótunarár, fái tækifæri til að gera það í jákvæðu umhverfi – Í umhverfi þar sem þau eru velkomin, eru virt fyrir sérstöðu sína, skoðanir og viðhorf, og fyrir það sem þau eru eða vilja verða.

Orð eru til alls fyrst. Það skiptir miklu máli að geta gefið af sjálfum sér og kunna að þiggja frá öðrum.

Lokaorð

Mig langar að vekja athygli á því hér að foreldrar og vinir Lárusar hafa stofnað sjóð í minningu hans til að styðja við verkefni gegn einelti en reikningur hefur verið opnaður í Kaupþingbanka á Egilsstöðum þar sem tekið er við frjálsum framlögum.

Foreldrar, frænkur, frændur, afar, ömmur, vinir, kunningjar, bræður og systur – Þið öll sem hafið hlítt á mig í dag:  Við þurfum að vera meðvituð um hlutverk okkar sem ábyrgir, elskulegir og traustir einstaklingar. Gleymum ekki gleðinni, trúnni, voninni og kærleikanum. Komum fram við aðra eins og við viljum að aðrir komi fram við okkur og – það læra börnin sem fyrir þeim er haft.

Takk fyrir.

Ljós í myrkri.

Mín leið til að umvefja ykkur sem þurfið á því að halda með ást og kærleik, skilningi og umburðarlyndi. Nær kemst ég ekki en ég verð að snerta við ykkur.

Ég veit að margir eiga um sárt að binda og sjá jafnvel ekkert nema tilgangsleysið og svartnættið fram undan.

Við ykkur vil ég segja; Það birtir alltaf upp um síðir. Við eigum alltaf eitthvað að þakka fyrir. Það er kannski ekki auðvelt að trúa því í dag en þú verður að trúa því, þín vegna.

Það er ekkert sem skiptir meira máli í lífinu en þú – þitt líf.

Þú átt bara eitt líf og þess skaltu gæta. Þegar okkur líður hvað verst og við sjáum engan tilgang með lífinu er gott að minna sig á það að þú átt fjölskyldu og vini sem elska þig og vilja ekki að neitt slæmt hendi þig. Alveg sama hversu illa þér líður núna og þér finnist allt lítils virði eða jafnvel ekki skipta neinu máli, það skiptir máli. Þín fjölskylda, þínir vinir, hafa áhyggjur af þér, hafa áhyggjur af því hvernig þér líður – þú skiptir fólk máli.

Jafnvel þó að allar leiðir virðist lokaðar, að maður geti talið  sér trú um að búið sé að brjóta allar brýr að baki, engum þyki vænt um mann, að þú sért bara til ama og það létti bara á fólki að losna við þig, þá er alltaf ljós einhver staðar fram undan, það þarf bara að koma auga það.

Það er alveg sama hvað á gengur í lífinu við lærum af því öllu og styrkjumst, verðum skilningsríkari og reyndari auk þess að hafa meira að gefa öðrum, það er tilgangurinn.

Það er einhver tilgangur með öllu sem gerist í lífinu. Við sjáum það kannski ekki í dag en ef til vill á morgun eða hinn. Við lærum til að hjálpa öðrum. Til þess að þú getir hjálpað öðrum verður þú að lifa af núna. Ég bið þig um að þiggja alla þá hjálp sem þér býðst, ekki gefast upp. Ef þú ert í eða við svartnættisholið, komdu þér þá í burtu frá því strax, fáðu hjálp, lifðu.

Það er alveg sama hversu erfið okkar reynsla er, þín bíður eitthvað stórkostlegt.

Það kemur alltaf góður tími á móti slæmum tíma. Þessu verður þú að trúa.

Ég þekki það á eigin skinni að missa allt. Ég kynntist því fyrir 15 árum síðan. Fór í gegnum efnislegt og tilfinningalegt gjaldþrot. Skilnað, missti nánast allt sem ég átti nema syni mína tvo, fjölskylduna mína og skuldirnar.

Ég stóð uppi peningalaus, atvinnulaus, húsnæðislaus og bíllaus. Andlegt flak. Þá komst ég að því að það er erfiðara að fyrirgefa sjálfum sér fyrir sín mistök en fyrir aðra, sem mistök mín bitnuðu á að fyrirgefa mér.

Með mannorðið í hættu, þunglyndi, kvíða og óvissu í farteskinu tók við nýr kafli í lífi mínu og það birti upp.  Það birtir alltaf upp.

Eftir á að hyggja þá sé ég hvað lífsviljinn skiptir miklu máli. Við megum ekki glata honum eða sjálfvirðingunni. Við þurfum að halda áfram. Það eru aðrir sem mega ekki við því að við gefumst upp.

Ef við gefumst upp skiljum við eftir okkur ólýsanlegan sársauka, sársauka sem er svo sár, sársauka sem verður sárari og sárari. ótal ósvaraðra spurninga, sjálfsásökun, sektarkennd og óendanlega mikilli sorg og söknuður.

Þau okkar sem hafa orðið fyrir efnislegu og/eða tilfinningalegu gjaldþroti og skakkaföllum á lífsleiðinni skiptast í tvo flokka; það eru þeir sem reyna að gera það besta úr því sem komið er, sættast og aðlagast breytingunni, byrja upp á nýtt.

Eða þeir sem festast í sárum biturleika og reiði út í allt og alla. Komast ekki út úr því liðna sem ekkert getur breytt nema við sjálf með því að halda áfram, taka okkur taki. Til þess þiggjum við öll þá hjálp sem býðst. Við verðum, af því að lífið heldur áfram með öllum sínum kostum og göllum.

Við þurfum að horfa á kostina, það sem hefur gefið lífinu gildi.

Í dag þakka ég fyrir að eiga son, maka og fjölskyldu sem ég elska út af lífinu og vini sem er mér ómetanlegt. Ég er á lífi og ég þakka fyrir það. Það hefði verið svo auðvelt fyrir mig þegar eldri sonur minn tók líf sitt að leggjast í kör og sjálfsvorkunn. Svo mikill er sársaukinn við að missa þann sem maður elskar. En ég ætla að berjast, ég berst fyrir auknum skilningi á þeim skelfilega sjúkdómi sem þunglyndi er og afleiðingum þess.

Ég bið til guðs af öllu mínu hjarta og allri minni sál að ljós lífsins nái að skína sem skærast inn í hjörtu allra og að umhyggja og kærleikur umvefji hverja þá sál sem kvelst einmana í einangrun sinni.

Það er til hjálp, taktu við henni, þiggðu hana og láttu ljós þitt skína. Berstu með mér fyrir betra lífi og hjálpaðu öðrum sem eiga bágt.

Ég veit að þú getur það. Það eru bjartari tímar framundan hjá okkur öllum, við verðum bara að vera þolinmóð og finna út með sjálfum okkar hvert okkar starf er með reynslunni sem við höfum öðlast og öllu því sem við höfum upplifað.

Við ykkur sem eruð í sömu sorglegu sporum og ég og mín fjölskylda. Ég finn svo til með ykkur og veit hversu erfitt þið eigið. Ekki tapa trúnni á lífið. Það koma aftur góðir tímar hjá okkur. Allar góðar minningar og hugsanir er ekki hægt að taka frá okkur, njótum þeirra.

Kveikjum á kertum á hverjum degi og minnumst látinna ástvina í bæn um að nú líði þeim betur, að þeir séu lausir við það sem þá þjakaði og hrjáði og um leið skulum við  þakka fyrir þá og það sem við eigum. Það hjálpar okkur að lifa af.

Þið eruð öll í mínum bænum, þið skiptið mig máli.

 

Liðsmaður Jerico

Ingibjörg Helga Baldursdóttir