Eineltisáætlun
Upplýsingar um Olweusarverkefnið gegn einelti og andfélagslegri hegðun
Efnið byggir á kröfum til þátttakenda og á útfærslu á Íslandi fram að þessu.
(Efnið er í endurskoðun. ÞHH)
Meginreglur í Olweusaráætluninni gegn einelti:
Olweusaráætlunin hvílir á fremur fáum lykilmeginreglum sem fengist hafa staðfestar í vísindalegum rannsóknum á þróun og breytingum þessa atferlisvanda, einkum árásarhneigðu atferli. Það er því mikilvægt að reyna að koma á „endurskipulagningu þess félagslega umhverfis sem er“ og að skapa skólaumhverfi (og helst líka umhverfi heima fyrir) sem einkennist af:
• hlýlegum og jákvæðum áhuga og alúð hinna fullorðnu
• ákveðnum römmum vegna óviðunandi atferlis
• stefnufastri beitingu neikvæðra afleiðinga (refsinga) sem hvorki eru líkamlegar né óvinveittar, brjóti nemandi gegn þeim reglum sem ákveðnar hafa verið
• fullorðnum í skóla (og á heimili) sem virka sem yfirboðarar við vissar aðstæður.
Þessar meginreglur hafa svo verið „þýddar“ yfir í ýmsar aðgerðir í skólum, á heimilum og hvað hvern og einn varðar (sjá 1. töflu). Helstu markmið aðgerðaáætlunarinnar eru þau að breyta „skipulagi tækifæra og umbunar“ fyrir einelti þannig að mjög dragi úr möguleikum á eineltisatferli og umbun fyrir það.
Upplýsingar um Olweusarverkefnið gegn einelti og andfélagslegri hegðun
Efnið byggir á kröfum til þátttakenda og á útfærslu á Íslandi fram að þessu.
Gert er ráð fyrir að innleiðing Olweusaráætluninnar nái til tveggja skólaára. Allir starfsmenn eru þátttakendur í umræðuhópum sem hittast reglulega (sjá neðar) og tileinka sér þannig námsefni og aðferðir. Jafnframt er viðamikil könnun um einelti lögð fyrir tvisvar sinnum á tímabilinu; næst í nóvember 2006 og á sama tíma að ári (2007).
SKIPULAGNING OLWEUSARÁÆTLUNARINNAR
Hér koma nokkrar almennar upplýsingar um áætlunina (að hluta staðfærðar af ÞHH) frá Hemil fræðastöðinni í Bergen, en starfsmenn Olweusarhópsins þar eru til ráðgjafar í verkefninu sjálfu og við úrvinnslu kannana.
Hugtök sem notuð eru í umfjöllun um skipulagið:
Stýrihópur ber ábyrgð á framkvæmd Olweusaráætlunarinnar í sínum skóla
Oddviti er umsjónarmaður verkefnisins í skólanum
Umræðuhópar eru náms- og handleiðsluhópar við hvern skóla
Hópstjórar eru kennarar og aðrir starfsmenn við skólann sem stýra umræðuhópum
Verkefnisstjóri er faglegur leiðbeinandi og hefur faglega umsjón með verkefninu í allt að þremur skólum
AÐ STOFNA STÝRIHÓP
Hver skóli fyrir sig stofnar stýrihóp sem ber ábyrgð að hrinda aðgerðaáætluninni í framkvæmd í skólanum. Stýrihópurinn skal fylgjast með því að áætlunin komist til framkvæmda samkvæmt mótuðu þróunarferli og hópurinn getur, sé vilji fyrir hendi, lagt til eða tekið ákvarðanir um meiriháttar aðgerðir og breytingar á þeim vinnuhefðum sem viðhafðar eru.
Stýrihópurinn skal einnig sjá til þess að yfirlitskönnunin (sem er einn þáttur áætlunarinnar) sé lögð fyrir og unnið úr henni. Þessi hópur skal einnig sjá til þess að haldnir séu einn eða fleiri foreldrafundir þar sem fjallað er um einelti og aðgerðaáætlunina.
Stýrihópurinn er fulltrúi aðgerðaáætlunarinnar gagnvart bæði skólanum og forráðamönnum auk samfélagsins og fjölmiðla. Hópurinn “á” niðurstöður yfirlitskannananna sem lagðar verða fyrir í skólanum – næst verður könnun lögð fyrir í nóvember 2006, en könnunin er lögð fyrir á hverju ári.
Stýrihópur kemur saman 5-6 sinnum á skólaári. Halda ber skriflega fundargerð á nefndarfundum.
Í stýrihópnum eru að jafnaði:
• fulltrúi skólastjórnenda,
• tveir af stjórnendum umræðuhópanna (annar einnig oddviti áætlunarinnar)
• einn fulltrúi kennara,
• námsráðgjafi
• hjúkrunarfræðingur eða fulltrúi heilsuverndar í skólanum
• (einn) – en þó helst tveir fulltrúar forráðamanna (t.d. frá foreldrafélagi skólans)
• (einn) – en betra að það séu tveir eða fleiri fulltrúar nemenda (t.d. frá nemendaráði)
• fulltrúar heilsdagsskólans/dægradvalar og úr grenndarsamfélaginu.
VERKEFNISSTJÓRI (instruktör)
Verkefnisstjóri er faglegur leiðbeinandi Olweusaráætlunarinnar. Hann/hún er í allt að 25% starfi við að sinna þeim skólum sem falla undir faglega stjórn í eineltisverkefninu.
Verkefnisstjóri nýtur kennslu á vegum verkefnisins í 7-8 lotum á tímabilinu 2006-2008.
Starf verkefnisstjóra felst í að styðja skólastjórnendur og annað starfslið við að koma áætluninni á og fylgjast með gangi hennar á tímabilinu og vera ráðgjafi á tímabilinu. Meðal þess sem verkefnisstjóri
hefur á hendi er að kenna oddvitunum og lykilmönnum (oddviti getur einnig verið lykilmaður í sínum skóla), leiða nýtt fólk (á hverju hausti) inn í sannleikann og vera almennt til taks m.a. sem ráðgjafi við úrlausn einstakra eineltismál. Þá er verkefnisstjóri tengill áætlunarinnar við framkvæmdastjóra verkefnisins og við oddvita í samstarfsskólum. Verkefnisstjóri er ekki framkvæmdalegur stjórnandi í skólunum. Hér gegnir skólastjóri (eða annar skólastjórnandi) lykilhlutverki og oddviti er eins konar verkstjóri í eineltisáætluninni.
ODDVITI (koordinator)
Einn þeirra sem stjórnar umræðuhópunum (og sem situr einnig í stýrihópnum) skal útnefndur oddviti áætlunarinnar í skólanum. Oddvitinn ber höfuðábyrgð (í umboði skólastjóra) á skipulagningu og starfsemi í tengslum við áætlunina í hverjum skóla. Hann er einnig tengiliður við skóla og verkefnisstjórann.
AÐ KOMA Á LAGGIRNAR (UPPELDISFRÆÐILEGUM) UMRÆÐUHÓPUM
Komið skal á laggirnar umræðuhópum sem í eru allir þeir sem sinna nemendum í skólanum (þ.e. allir starfsmenn) þ.m.t. stjórnendur og fulltrúar heilsdagsskólans. Á Íslandi höfum við lagt áherslu á að fulltrúar félagsmiðstöðva, sundlauga o .fl. séu einnig með í umræðuhópunum. Hópurinn/hóparnir hittist/hittast reglulega í 90 mínútur á föstum tíma aðra hverja viku til þess að fara nákvæmlega yfir aðgerðaáætlunina. Hámarksfjöldi í hópi eru 15 starfsmenn.
Fundir umræðuhópanna styðjast við handbókina “Kjarnaáætlun Olweusar gegn einelti og andfélagslegri hegðun – kennaraleiðbeiningar (1999); íslensk þýðing 2002 og endurskoðuð útgáfa 2005: OLWEUSARKERFIÐ GEGN EINELTI – HANDBÓK og bókina Einelti í skólum (1992 eða síðari útgáfur); til á norsku, ensku og fleiri tungumálum. Eineltisáætlunin hefst næst 2006 og stendur yfir í tvö skólaár, en á þeim tíma er gert ráð fyrir að umræðuhóparnir komi saman hálfsmánaðarlega fyrrra skólaárið og samtals verði fundir 16-20 á tímabilinu.
Sé verkefnisstjóri ekki úr viðkomandi skóla er eðlilegt að hann/hún sitji nokkra fundi umræðuhópa í skólanum. Þannig nær verkefnisstjóri að kynnast starfsliði og starfsemi hvers skóla fyrir sig.
LYKILMENN (HÓPSTJÓRAR)
Tveir lykilmenn fara fyrir hverjum umræðuhópi í skólanum. Í því felst m.a. að kynna þátttakendum það uppeldisfræðilega efni sem aðgerðaáætlunin byggist á (sjá hér að ofan) á hvetjandi og ítarlegan hátt. Í þessu efni er um ákveðna framvindu að ræða og það byggist að hluta til á tilbúnum glærum. Með það í huga er mikilvægt að stjórnendur uppeldisfræðilegu umræðuhópanna hafi góða reynslu af kennslu fullorðinna og njóti ákveðinnar virðingar samstarfsfólks síns. Hver skóli velur sjálfur sína lykilmenn og það þarf að gerast tímanlega áður en skólinn hefur innleiðingu Olweusaráætlunarinnar
Æskilegt er að einn til tveir úr hópi lykilmanna eigi sæti í stýrihópi.
Lykilmennirnir fá sérstaka kennslu og þjálfun í Olweusaráætluninni hjá verkefnisstjóra sem sinna mun skólanum. Þessi kennsla hefst með námskeiði tímanlega fyrir upphaf/eða í upphafi haustannar.
Ávinningurinn af fundum umræðuhópanna byggist að miklu leyti á því hve vel uppeldisfræðilega efnið er kynnt af stjórendunum tveimur og því skiptir miklu að fólk gefi sér góðan tíma til undirbúnings og eftirfylgni vegna funda. Ekki er óeðlilegt að reikna með allt að tveimur aukatímum á hvorn fundarstjóra á viku. Einnig skiptir máli að hver og einn þátttakandi í umræðuhópi fái tækifæri til að kynna sér efnið fyrirfram. Æskilegt er að gera ráð fyrir hálfum til einum klukkutíma á viku í lestur þeirra þátttakenda sem ekki bera stjórnunarlega ábyrgð í hópnum.
EINELTISÁÆTLUNIN
STARFSLIÐ
Í Olweusaráætluninni gegn einelti felst fræðsla, vitundarvakning og færniþjálfun starfsliðsins. Nauðsynlegt er að kynna öllu starfsliðinu hvað felst í Olweusaráætluninni, á hverju hún byggist og hvað hún hefur í för með sér í skólastarfinu. Þetta ætti að gerast á skipulagsdegi eða starfsmannafundi áður en skólahald hefst (í ágúst hvert ár). Síðar á skólaárinu er væntanlega haldinn annar sambærilegur fundur til að fara yfir niðurstöður yfirlitskönnunarinnar, en hún er næst lögð fyrir í nóvember 2006. Á þeim fundi er lagt út af niðurstöðum könnunarinnar og ef ástæða þykir til er tekin ákvörðun um breytingar á eftirlitshefðum (“gæslu”) og öðrum þáttum sem varða skólann í heild sinni. Kennarar og annað starfslið skólans gegnir lykilhlutverki hvað varðar skilvirka og árangursríka framkvæmd Olweusaráætlunarinnar.
NEMENDUR
Nemendur eiga að gera ýmislegt í bekkjum sínum. Haldnir eru fastir bekkjarfundir þar sem þau ræða einelti, félagatengsl og líðan í bekknum og þeim skulu kynntar bekkjarreglur sem sérstaklega eru samdar í því skyni að stöðva og koma í veg fyrir einelti. Þeir eiga að læra um hvernig einelti birtist, hvaða aðferðum er beitt og hvaða tjóni það getur valdið. Umræður, hlutverkaleikir, myndbönd og annað efni skal nýtt til að gera nemendurna meðvitaða um einelti sem fyrirbrigði og þeim verða kenndar einfaldar leiðir til að bregðast við því einelti sem þau verða vör við umhverfis sig. Lögð er áhersla á að efla færni nemenda til að velja rétta afstöðu og hjálpa þeim sem verða fyrir einelti.
Bekkjarfundir skulu vera í dagatali bekkjarins.
FORELDRAR
Foreldrar koma á ýmsan hátt að Olweusaráætlunininni. Fyrirbyggjandi starf er unnið þannig að á foreldrafundum af ýmsu tagi er þeim sagt frá auknum viðbrögðum skólans gegn einelti og boðið til samstarfs. Lögð er áhersla á að auka almenna virkni og færni foreldra á þessu sviði þannig að hægt
sé að nota sér sem best þennan mikilvæga hóp.
Þegar tekið er á eineltismálum vinna skóli og heimili saman að lausn mála. Upplýsingum frá skólanum er komið á framfæri við bæði foreldra þeirra sem leggja í einelti og þeirra sem verða fyrir því. Í Olweusaráætluninni er lögð mikil áhersla á að koma á fót einstaklingsbundnum aðgerðaáætlunum og viðtölum kennara, annarra starfsmanna og skólastjórnar annars vegar og foreldra hins vegar í þannig málum.
Stjórn foreldrafélags (eða önnur stjórn?) skólans tilnefnir fulltrúa (helst tvo) í stýrihóp Olweusaráætlunarinnar og tekur þannig þátt í starfi stýrihóps áætlunarinnar í viðkomandi skóla. Æskilegt er að foreldrafélaginu sé kynnt áætlunin á meðan verið er að hugleiða hvort skólinn eigi að taka þátt í Olweusaráætluninni. Foreldrafélaginu skal jafnóðum kynnt hvernig starfið með Olweusaráætlunina gengur í skólanum.
Allir foreldrar fá foreldrahandbókina, en höfundur hennar er Dan Olweus. Staðfærsla og umsjón hefur verið í höndum Þorláks H. Helgasonar. Endurskoðuð útgáfa 2005.
YFIRLITSKÖNNUN UM EINELTI Í SKÓLANUM
Einn hluti Olweusaráætlunarinnar er að hver skóli fyrir sig leggur fyrir nafnlausa yfirlitskönnun um eineltisvandann o.fl. í formi sérhannaðs spurningalista. Þessi könnun er lögð fram í nóvember hvert ár, næst í nóvember 2006 í öllum skólum. Oddviti áætlunarinnar í skólanum hefur umsjón með könnuninni í sínum skóla.
Fjallað er um niðurstöður yfirlitskönnunarinnar í stýrihópi áður en þær eru kynntar í skólasamfélaginu og meðal foreldra.Þessar upplýsingar úr yfirlitskönnuninni, sem lagðar eru fram samkvæmt ákveðnu fyrirkomulagi, koma að miklu gagni þegar að því kemur að skipuleggja frekari starfsemi gegn einelti í skólanum.
Að loknu innleiðingartímabili sem eru tvö skólaár frá því að skóli hefst handa, er könnunin lögð fyrir á hverju ári, kjósi skólinn að halda áfram í Olweusarverkfninu.
Timi
Segja má að mestur hluti “kostnaðar” í Olweusarverkefninu sé fólginn í þeim tíma sem varið er til verkefnisins: Menntamálaráðuneytið hefur lagt áherslu á að um símenntunarverkefni sé að ræða. Sumir skólar taka verkefnið sem eina símenntunarverkefnið á innleiðingartíma þess og ýta öðrum hugsanlegum endurmenntunar-/þróunarverkefnum til hliðar á meðan.
Undirbúningur að verkefni:
Áður en innleiðing hefst er gott að gefa sér góðan tíma. Áður en sjálf vinnan í skólunum hefst þarf m.a. að ganga frá ráðningu þeirra starfsmanna sem mest mæðir á í verkefninu: Sjá til þess að
verkefnisstjóri sé til staðar og stöðuhlutfall hans/hennar í verkefninu ákveðið, á sama hátt þarf að gera ráðningarsamning við oddvita verkefnisins og sömuleiðis ákveða kjör og tíma sem lykilfólki er ætlað til að undirbúa og stjórna umræðuhópunum. Tveir lykilmenn (hópstjórar) fara fyrir hverjum umræðuhópi (sjá neðar).
Um einstaka liði:
1) Hver verkefnisstjóri verður í allt að 25% starfi við, sinni hann/hún leiðbeinendastarfi fyrir fleiri en einn skóla. Rétt er að miða við að verkefnisstjóri sem hefur faglega umsjón með þremur skólum sé í 25% stöðu – en stöðuhlutfall er m.a. háð nemendafjölda og starfsmannafjölda, en auk þess verður að gera ráð fyrir föstum kostnaði, kostnaði af ferðalögum, auk sameiginlegs kostnaðar og aðstöðu (síma og fl.).
2) Náms og kennslugögn nema á hvern starfsmann 4000 kr. Það á að nægja til að standa undir gerð handbókar (myndbönd fylgja), foreldrabæklings og hluta ýmiss annars gagnakostnaðar.
Áætlaður kostnaður á skóla er því á tveggja ára tímabili (innleiðingar-): 4000 kr x fjöldi starfsmanna í verkefninu (allra starfsmanna), að meðtöldum starfsmönnum sem bætast við.
3) Oddviti áætlunarinnar.
“Einn þeirra sem stjórna umræðuhópunum (og sem situr einnig í stýrihópnum) skal útnefndur oddviti (koordinator)áætlunarinnar í skólanum. Oddvitinn ber aðalábyrgð á skipulagningu og starfsemi í tengslum við áætlunina í hverjum skóla. Hann/hún er einnig tengiliður við skóla og verkefnisstjórann.”
Oddviti samhæfir verkefnið og er framkvæmdaaðili (gagnstætt verkefnisstjóra sem er faglegur ráðgjafi). Oddviti gæti haft hluta af verkefninu – eða allt – inni í sinni almennu vinnuskyldu (t.d. ef aðstoðarskólameistari í litlum skóla er jafnframt oddviti).
4) Umræðuhópar koma saman á hálfs mánaðar fresti fyrsta árið 90 mínútur í senn (um það bil einu sinni í mánuði síðari hluta verkefnisins) og fara yfir námsefni og ræða það; samtals 16-20 sinnum á tímabilinu (2 ár).
“Tveir eða fleiri lykilmenn (hópstjórar) fá það verkefni að stýra umræðuhópi eða -hópum í hverjum skóla. Í því felst m.a. það verkefni að kynna fyrir þáttakendum það uppeldisfræðilega efni sem aðgerðaáætlunin byggist á (sjá hér að ofan) á hvetjandi og ítarlegan hátt. Í þessu efni er um ákveðna framvindu að ræða og það byggist að hluta til á tilbúnum glærum. Með það í huga er mikilvægt að stjórnendur uppeldisfræðilegu umræðuhópanna hafi góða reynslu af kennslu fullorðinna og njóti ákveðinnar virðingar samstarfsfólks síns. Hver skóli velur sjálfur sína lykilmenn og það þarf að gerast tímanlega áður en skólinn hefur innleiðingu Olweusaráætlunarinnar.
Einn eða tveir lykilmanna ætti/ættu að sitja í stýrihópnum.
Lykilmennirnir fá sérstaka kennslu og þjálfun í Olweusaráætluninni hjá verkefnisstjóranum í sínum skóla. Þessi kennsla hefst með námskeiði áður en verkefnið hefst á haustönn.
Ávinningurinn af fundum umræðuhópanna byggist að miklu leyti á því hve vel uppeldisfræðilega efnið er kynnt af stjórendunum tveimur og því skiptir miklu að fólk gefi sér góðan tíma til undirbúnings og eftirfylgni vegna funda. Eðlilegt er að reikna með lykilmaður verji 1,5 klst á viku sérstaklega til undirbúnings fundar. Einnig skiptir máli að hver og einn þátttakandi fái tækifæri til að kynna sér uppeldisfræðilega efnið fyrirfram. Æskilegt er að gera ráð fyrir hálfri til einni klukkustund á viku í lestur til þeirra þátttakenda sem ekki bera stjórnunarlega (eru ekki lykilmenn) ábyrgð í hópnum.”
Tveir lykilmenn (hópstjórar) fara fyrir hverjum umræðuhópi, en í hverjum hópi eru í mesta lagi 15 starfsmenn. Lykilmenn hafa fengið sérstaka umbun í einhverjum skólanna, en töluverð vinna liggur í því að undirbúa fundi, stjórna þeim og koma niðurstöðum til skila. Þá þurfa lykilmenn (eins og fleiri) að hafa samráð við aðra innan skólans.
Hér ættu skólar að geta nýtt sér hluta af þeim tíma sem skólastjóri hefur til ráðstöfunar (hafi þeir nægan tíma innan tímaramma samninga) til undirbúnings verkefninu.
Auk þess að undirbúa fundi og stjórna fundum eru lykilmenn og fleiri í skólanum sett á námskeið hjá verkefnisstjóra þar sem þau eru leidd í sannleikann um verkefnið. Verður að gera ráð fyrir kostnaði sem af því hlýst, en hér er gert ráð fyrir haldin séu þrjú hálfs dags námskeið eða ígildi þeirra (1+1/2 t.d.).
5) Umræðuhóparnir hittast reglulega, 60-90 mínútur í senn og fara yfir efnið. Þetta ætti að rúmast innan tímaramma – en ég veit til þess að (í stórum skóla) hefur verið farið út fyrir tímaramma vikunnar vegna þess að önnur verkefni taka fundartíma . Þá hafa einhverjir skólastjóranna gripið til þess að bjóða öðrum starfsmönnum en kennurum (og skólastjórnendum) frí út á fundina (til dæmis lengra frí um jól …). Í þeim tilvikum hefur ekki verið greitt sérstaklega til stuðningsfulltrúa, skólaliða og gangavarða þó að þau hafi farið út fyrir daglega vinnuskyldu … en þau fengið frídaga í staðinn.
Sé góður fyrirvari á ættu fundirnir sem sé að rúmast innan daglegs ramma og því án sérstaks kostnaðar. Umreikningur á fríi á móti fundurm er vonandi meira spurning um hagræðingu en að það þurfi að ráða sérstaklega fólk í stað þeirra sem fá lengra jólafrí t.d.
6) Aðrir fundir og einn sérstakur fundur með foreldrum og sérstakur námsdagur þegar nýir starfsmenn bætast í hópinn (t.d. haustið 2006).
Það er nokkuð misjafnt hvernig skólar kynna foreldrum verkefnið, en hægt er að hafa sama dag/kvöld sameiginlegan fund og í framhaldi hans eru foreldrar kallaðir inn í hvern bekk (þetta gæti gerst sama kvöldið).
7) Könnunin.
Tvisvar á innleiðingartímabilinu er viðamikil könnun lögð fyrir nemendur í 4.-10. bekk viðkomandi skóla. Hér er gert ráð fyrir að allir nemendur svari beint (rafrænt) frá og með könnun í nóvember 2006 og að viss úrvinnsla fari fram í Bergen.
8) Fundir stýrihóps. Sjá áður. Stýrihópur kemur saman a.m.k. í upphafi verkefnis, í kringum könnunina og við upphaf skólaárs.
Hér hefur verið fjallað um þann tíma (og að hluta kostnað) sem blasir við hverjum skóla (og sveitarfélagi), en nokkur annar kostnaður er greiddur af þeim aðilum sem standa að verkefninu: Menntamálaráðuneyti, Kennarasambandi Íslands, Sambandi íslenskra sveitarfélga og hverjum skóla/sveitarfélagi (með náms- og kennslugagnagjaldi). Þá hefur Kennaraháskóli Íslands styrkt verkefnið, m.a. með aðstöðu og tæknilegri þjónustu við framkvæmdastjóra Olweusarverkefnisins – og Námsgagnastofnun annast prentun námsgagna frá 2004.
Hægt er að kynna sér gögn og skoða efni á heimasíðu Hemilsetursins í Bergen eða á www.uib.no/psyfa/hemil/mobbing.htm. Þá er margt forvitnilegt að finna t.d. á vefslóðinni http://www.google.com/search?q=olweus eða á öðrum sambærilegum leitarvélum), en þar eru í dag, 8. maí 2006 254000 tilvísanir.
Til hliðsjónar:
Hér neðar eru leiðbeiningar sem áttu við Noreg (umsóknarferli og framhald) þar sem verið einnig var verið að ráða verkefnisstjóra verkefnisstjóra og kenna þeim. Það á ekki við í verkefni okkar frá 2004. Verkefnisstjórar hafa þá þegar notið tilsagnar/kennslu frá Bergen. Á Íslandi var byrjað framar í ferlinu með því að lýsa eftir áhuga skóla 2004-2006. Sjá einnig plagg sem sent var út vegna umsóknar 2003:
Skólarnir Væntanlegir verkefnisstjórar Sveitarfélagið
Janúar – febrúar 2002 Umsóknargögn berast
Metið er hvort sækja eigi um
Umsókn er skrifuð Umsóknargögn berast
Metið er hvort sækja eigi um
Umsókn er skrifuð Sendir umsóknargögn áfram til skóla/væntanlegra verkefnisstjóra
Samræmir umsóknarferlin
Fjármögnun
Apríl 2002 Skilaboð berast um þátttöku
Val fer fram á oddvita, stýrihópi og lykilmönnum Skilaboð berast um þátttöku
Fyrsta tveggja daga námskeiðið
(Almennt um áætlunina og sérstaklega um yfirlitskönnunina í maí)
Maí-júní 2002 Yfirlitskönnun um einelti framkvæmd
Oddviti skipuleggur það í samráði við verkefnisstjóra
Mögulegur fundur í stýrihópi
Handleiðsla vegna yfirlitskönnunar í skólunum
Ágúst-september 2002 Verkefnisstjórar standa fyrir tveggja daga kynningarnámskeiði fyrir lykilmenn, oddvita og fleiri, ef vill, í skólunum sem eiga sérstaklega að sinna áætluninni
Olweusaráætluninni er komið á laggirnar í skólanum: Skólafundur haldinn um aðgerðaáætlunina, upplýsingar til starfsliðs, nemenda og forráðamanna, kynning á niðurstöðum yfirlitskönnunarinnar
Skólinn stofnar til umræðuhópa
Annar fundur verkefnisstjóra: um þjálfun lykilmanna í skólum og kynningu á niðurstöðum yfirlitskönnunar
September-desember 2002 Skólarnir skipuleggja almennan foreldrafund sérstaklega um Olweusaráætlunina (fundur í stýrihópi)
Vinna í bekkjum með einelti sem þema: Bekkjarreglur, bekkjafundir, hlutverkaleikir, myndbönd o.s.frv.
Vinna í skólanum til að bæta eftirlitsferli, móta viðbrögð um inngrip og eftirfylgni
Þriðji fundur verkefnisstjóra: Um starf í umræðuhópunum og handleiðslu oddvita og lykilmanna
Handleiðsla verkefnisstjóra
Unnið að því að tryggja fjármögnun verkefnisins á næsta ári (ef vill)
SKILVIRKAR AÐGERÐIR GEGN EINELTI
Dan Olweus
Hemil-miðstöðinni, Háskólanum í Bergen
(Þessi grein birtist fyrst þann 18.10.2001 í hinu rafræna tímariti Skolen i Norden – http://www.skolen.odin.dk )
Einelti verður stöðugt meira á dagskrá hjá skólayfirvöldum og ýmislegt hefur verið lagt til að gert sé eða verið framkvæmt til að vinna gegn vandanum og koma í veg fyrir hann (alþjóðlegt yfirlit, sjá Smith et al, 1999).
Sumar af þessum tillögum virðast vera fremur óheppilegar eins og til dæmis það að leggja aðaláherslu á að styrkja fórnarlömb eineltis í að bregðast við líkamsárásum. Aðrar aðgerðir virðast vera skynsamlegar og jafnvel gagnlegar. Vandamálið er þó að annað hvort hefur ekki sýnt verið fram á neinar jákvæðar afleiðingar þessara aðgerða eða þá að þær hafa ekki verið metnar á kerfisbundinn hátt.
Þess vegna er mjög nauðsynlegt að afla sér vitneskju um hvort og ef svo er að hve miklu leyti þær aðgerðir, sam stungið hefur verið upp á, virka eins og til er ætlast. Draga þær úr raun úr eða koma í veg fyrir einelti á meðal nemenda? Það er þó morgunljóst að þannig árangur skiptir máli en ekki hvort til dæmis þeir fullorðnu hafa áhuga á að grípa til viðkomandi aðgerða („ánægja neytenda“).
Þörf er á vísindalega metnum aðgerðaáætlunum
Þessi vandi var nýlega tekinn til umræðu í Bandaríkjunum en opinber nefnd sérfræðinga þar fékk það verkefni að meta á gagnrýninn hátt rúmlega 400 aðgerðaáætlanir sem ætlað var að kæmu í veg fyrir ofbeldi og sem beitt er með reglubundnum hætti í bandarískum skólum og víðar. Einungis tíu af þessum áætlunum (fjórar þeirra byggðust á ákveðnum skóla) uppfylltu þær kröfur sem lagðar voru fram sem lágmarksviðmið, að jákvæður árangur væri staðfestur í vísindalega staðfestum könnunum, að minnsta kosti tveir mismunandi hópar vísindamanna hefðu getað sýnt fram á þannig árangur og að árangurinn kæmi fram í að minnsta kosti eitt ár. Nú er verið að taka þessar svokölluðu fyrirmyndaráætlanir í notkun víða í Bandaríkjunum með fjárhagslegum stuðningi bandaríska dómsmálaráðuneytisins (Olweus & Limber, 1999).
Áþekkt mat á 57 aðgerðaáætlunum gegn atferlisvanda í skólum var nýlega unnið af sérfræðinefnd í Noregi (skrifleg gögn voru það ófullnægjandi að einungis var hægt að meta 25 þessara áætlana). Einungis var hægt að mæla með einni af þessum áætlunum til notkunar í skólum án fyrirvara (Skýrsla 2000).
(Aths. ÞHH: Sjá vefslóðina (skjal á pdf-formi): http://odin.dep.no/archive/kufvedlegg/01/01/probl029.pdf
Sjá t.d. niðurstöður um Olweusarkefið s. 75-77)
Þar sem Kjarnaáætlun Olweusar gegn einelti og andfélagslegri hegðun er ein af þessum tíu fyrirmyndaráætlunum og sú eina sem mælt var með af norsku sérfræðinefndinni, mun ég hér að neðan takmarka mig við að kynna árangur og reynslu af þessari áætlun. Í eftirfarandi töflu er að finna kjarnaþætti aðgerðaáætlunarinnar:
YFIRLIT YFIR KJARNAÁÆTLUN OLWEUSAR GEGN EINELTI OG ANDFÉLAGSLEGRI HEGÐUN
ALMENNAR FORSENDUR
VITUND OG ÁHUGI
AÐGERÐIR Í HVERJUM SKÓLA
KÖNNUN MEÐ SPURNINGALISTA
NÁMSDAGUR UM EINELTI
BÆTT EFTIRLITSKERFI
UPPELDISFRÆÐILEGIR UMRÆÐUHÓPAR
STOFNUN STÝRIHÓPS
AÐGERÐIR Í HVERJUM BEKK
BEKKJARREGLUR GEGN EINELTI
BEKKJARRÁÐ HITTIST REGLULEGA
FUNDUR FORELDRA Í BEKKNUM
AÐGERÐIR VEGNA EINSTAKLINGA
ALVARLEGAR SAMRÆÐUR VIÐ GERENDUR OG FÓRNARLÖMB EINELTIS
SAMRÆÐUR VIÐ FORELDRA NEMENDA SEM MÁLIÐ VARÐAR
BEITING HUGMYNDAFLUGS (KENNARAR OG FORELDRAR)
Vísindalegt mat á Olweusaráætluninni
Fyrsta matið á áhrifum áætlunarinnar var gert í tengslum við átak á landsvísu gegn einelti sem norska kirkju- og menntamálaráðuneytið stóð fyrir. Fylgst var með um 2.500 nemendum í 5. til 8. bekk í 42 skólum í Bergen í hálft þriðja ár. Þessar urðu nokkrar helstu niðurstöðurnar:
• Eineltistilfellum í skólum fækkaði umtalsvert, um helming eða meira, næstu tvö ár eftir að aðgerðaáætluninni var hrundið í framkvæmd. Almennt séð má segja að þessi árangur hafi náðst bæði í hópi stúlkna og drengja og hvað varðar beint einelti („einelti með fremur beinum árásum á fórnarlambið“), óbeint einelti („að vera haldið fyrir utan félagahópinn“, félagsleg einangrun) og það að leggja aðra nemendur í einelti.
• Mikið dró einnig úr andfélagslegu atferli eins og t.d. þjófnuðum, skemmdarverkum, drykkjuskap og skrópi.
• Það var einnig staðfest að nemendum leið betur í skólanum en áður og að mikil breyting hafði orðið til batnaðar í félagslegu andrúmslofti skólans.
Sambærilegar niðurstöður, þar sem eineltisvandinn minnkaði um 40-50%, hafa fengist í tveimur víðtækum íhlutunarrannsóknum undanfarin ár, í rannsókn sem tók til um 4.000 nemenda í 14 aðgerðaskólum og 16 samanburðarskólum í Bergen á árunum 1997-1998, og í rannsókn á um 2.300 nemendum í tíu skólum á Óslóarsvæðinu á árunum 1999-2000 (Olweus, 1999a, 2001). Jákvæðar en þó ekki jafn eindregnar niðurstöður fengust úr endurtekningarrannsókn (að hluta til) í Englandi, Bandaríkjunum og Þýskalandi (Olweus & Limber, 1999).
Helstu niðurstöður ransókna þessara eru þær að það í raun kleift að draga svo um munar úr einelti í skólum og tengdum vandamálum með vönduðum aðgerðaáætlunum á vísindalegum grundvelli.
Meginreglur
Olweusaráætlunin byggist á fremur fáum lykilmeginreglum sem fengist hafa staðfestar í vísindalegum rannsóknum á þróun og breytingum þessa atferlisvanda, einkum árásarhneigðu atferli. Það er því mikilvægt að reyna að koma á „endurskipulagningu þess félagslega umhverfis sem er“ og að skapa skólaumhverfi (og helst líka umhverfi heima fyrir) sem einkennist af:
• hlýlegum og jákvæðum áhuga og alúð hinna fullorðnu
• ákveðnum römmum vegna óviðunandi atferlis
• stefnufastri beitingu neikvæðra afleiðinga (refsinga) sem hvorki eru líkamlegar né óvinveittar, brjóti nemandi gegn þeim reglum sem ákveðnar hafa verið
• fullorðnum í skóla (og á heimili) sem virka sem yfirboðarar við vissar aðstæður.
Þessar meginreglur hafa svo verið „þýddar“ yfir í ýmsar aðgerðir í skólum, á heimilum og hvað hvern og einn varðar (sjá 1. töflu). Helstu markmið aðgerðaáætlunarinnar eru þau að breyta „skipulagi tækifæra og umbunar“ fyrir einelti þannig að mjög dragi úr möguleikum á eineltisatferli og umbun fyrir það.
Vinsamlegast hafið samband ef óskað er frekari upplýsinga.
Kærar kveðjur, Þorlákur, thorlakur@khi.is
s. 894 2098
Olweusaráætlunin eina sem hefur áhrif
Sænsk yfirvöld telja Olweusaráætlunina þá einu sem getur sýnt fram á að dragi úr einelti
Ráðleggingar til foreldra
Formáli íslensku útgáfunnar
Foreldrar eru sérfræðingar í málefnum sinna barna. Foreldrar
vilja engu að síður öðlast meiri þekkingu á uppeldi og
þiggja leiðbeiningar. Þannig öðlast margir aukinn skilning á
foreldrahlutverkinu og treysta sér betur til þess að takast á
við það.
Foreldrabæklingurinn er upplagður til að auka þekkingu
foreldra á einelti og á að hjálpa þeim að öðlast betri skilning
á líðan barna sinna. Bæklingurinn er hluti þess námsefnis
sem fellur að Olweusaráætluninni gegn einelti, sem á þriðja
þúsund starfsmenn og yfir 13 þúsund grunnskólanemendur
í grunnskólum á Íslandi taka þátt í. Bæklingnum er dreift til
foreldra þessara nemenda og starfsmanna sömu skóla.
Hægt er að nálgast bæklinginn hjá framkvæmdastjóra
Olweusarverkefnisins: thorlakur@khi.is.
Olweusaráætlunin gegn einelti
Þorlákur H. Helgason framkvæmdastjóri
Nokkrar staðreyndir um einelti meðal
barna og unglinga
Við tölum um einelti þegar einstaklingur verður aftur og
aftur fyrir neikvæðu og óþægilegu áreiti eins eða fleiri og
viðkomandi á erfitt með að verja sig.
Um getur verið að ræða beint einelti með höggum, spörkum,
blótsyrðum, niðurlægjandi og háðslegum athugasemdum
eða hótunum. Það er líka einelti ef stríðni er endurtekin
og sá sem verður strítt hefur sýnt að sér mislíki. Óbeint einelti
getur líka verið jafn slæmt. Með óbeinu einelti er átt við að
maður verði útilokaður frá félagahópnum, verði fyrir illu umtali
eða að aðrir komi í veg fyrir að maður eignist vini.
Hvað er einelti?
4
Venjulega er ekki litið á góðlátlega stríðni jafningja og félaga
sem einelti. Það er heldur ekki einelti þegar tveir álíka
sterkir takast á eða eru að kíta.
Einkenni eineltis
■ neikvætt og illgirnislegt atferli
■ atferli sem endurtekur sig og stendur í nokkurn tíma
■ samskipti sem einkennast af ákveðnu ójafnvægi
aflsmuna eða annars valds
Eftirfarandi greinar úr dagblöðum sýna tvær gerðir eineltis,
annars vegar gagnvart dreng og hins vegar gagnvart
stúlku.
„Jóhann, rólegur 13 ára drengur, var í tvö ár lifandi leikfang
nokkurra bekkjarfélaga sinna. Þeir neyddu hann til að gefa sér
peninga, þvinguðu hann til að éta gras og drekka mjólk með
þvottaefni út í. Þeir lömdu hann á klósettinu, reyrðu band um
hálsinn á honum og drógu hann um eins og hvert annað
,gæludýr’. Þegar ógnvaldar Jóhanns voru spurðir um eineltið
sögðust þeir hafa gert það vegna þess að það var gaman.“
…
„Sá sem á barn sem lagt er í einelti horfir upp á að það er
útilokað og einangrað frá öllum samskiptum. Algengast er að
talað sé um stráka sem bæði gerendur og þolendur ofbeldis.
Einelti stelpna er þó líka til þótt það sé oft ekki eins áberandi
og hjá strákunum. Það snýst sjaldan um fatnað sem er
skemmdur eða handleggs- og fótbrot. Einelti stelpna
sniðgengur líkamlegan sársauka en beinist beint að sálinni.
Erfitt er að ná tangarhaldi á einelti stelpna eða benda á það.
Hvernig get ég sem móðir ásakað stelpurnar sem leggja
14 ára dóttur mína í einelti; fyrir að hætta að hringja í hana,
hætta að heilsa henni, baknaga hana, skipta um sæti í
kennslustofunni, gera stöðugt athugasemdir við eða hlæja að
því sem hún segir o.s.frv. Ekkert af því sem þær aðhafast (eða
afhafast ekki) er bannað eða ólöglegt. Sem móðir er ég miður
mín og ráðþrota yfir því sem
dóttir mín verður fyrir. Í örvæntingu
minni reyndi ég að ræða við
mæður tveggja fyrrverandi vinkvenna dóttur
minnar. Það heppnaðist ekkert sérstaklega vel,
margir foreldrar þola ekki að aðrir gagnrýni börn
þeirra. Þeir verja börnin sín fram í rauðan dauðann, hversu
fáránlegt sem það er.
Ég óska engum öðrum foreldrum þess að kynnast þessari
yfirþyrmandi sorg og ráðleysi en ég vildi óska þess að þið
fengjuð bara í smástund að kynnast því af eigin raun sem
dóttir mín og fjölskylda hefur búið við í um hálft ár. Þá mynduð
þið kannski skilja mig.
Örvæntingarfull móðir.“
[ ... ég er miður mín
og ráðþrota ]
5
Hversu algengt?
Fastur liður í Olweusaráætluninni á Íslandi gegn einelti,
sem 45 grunnskólar taka þátt í á þessu skólári 2003-2004, er
könnun meðal nemenda. Áttundi hver nemandi í 4.-7. bekk
segist vera lagður í einelti. Þetta þýðir að í hverjum bekk eru
að jafnaði 2-4 nemendur sem þjáðst af völdum eineltis. Í 8.-
10. bekk segjast einn af hverjum
fjórtán nemendum vera lagðir i einelti.
Samkvæmt rannsókn okkar
viðurkenna einn af hverjum þrjátíu
nemendum í 4.-10. bekk að þeir leggi
aðra í einelti – og þar af
miklu fleiri strákar en stelpur.
Einelti er alvarlegt
vandamál í skólum og það varðar mjög
marga nemendur. Rannsóknir í Noregi
benda því miður til þess að eineltið sé
bæði alvarlegra (grófara) – og algengara – í dag en það var
fyrir tuttugu árum.
Nýlegar rannsóknir í Englandi, Hollandi, Spáni, Japan,
Kanada og Bandaríkjunum sýna að þolendur eineltis er að
finna víðar en á Norðurlöndum og að það er a.m.k. jafnalgengt
þar, ef ekki algengara.
Aldur og kyn
Einelti á sér yfirleitt stað innan bekkjar eða innan sama árgangs.
Mjög margir nemendur í yngri bekkjum eru þó lagðir
í einelti af eldri nemendum.
Drengir eru í miklum meirihluta þeirra sem leggja í einelti
og margar stúlkur eru einkum lagðar í einelti af drengjum.
Það er einnig ljóst að nokkru fleiri drengir eru þolendur. Jafn-
[ ... í hverjum bekk
eru að jafnaði 2- 4
nemendur sem þjáðst af
völdum eineltis ]
6
vel þótt beint einelti sé stærra vandamál meðal drengja er
það þó einnig umtalsvert meðal stúlkna. Einelti stúlkna snýst
síður um líkamlegt ofbeldi en hjá drengjum og erfiðara getur
reynst að komast á snoðir um það hjá stúlkunum. Þær beita
yfirleitt óbeinum og þaulhugsuðum aðferðum svo sem illu
umtali, útilokun frá vinahópi og að eyðileggja vinasambönd,
t.d. að taka bestu vinkonuna frá viðkomandi.
Hvar á einelti sér stað?
Því er stundum haldið fram að einelti meðal nemenda eigi
sér yfirleitt stað á leið í eða úr skóla en ekki í skólanum.
Rannsókn okkar í grunnskólum á Íslandi 2002 leiðir í ljós að
það er miklu algengara að nemendur verði lagðir í einelti í
skólanum en á leið í eða úr skóla. 50 til
75 af hundraði eineltisins á sér stað í
frímínútum og í hádegishléi, á skólalóðinni,
göngum eða á
afskekktum stöðum.
Það á sér einnig stað í
tímum ef kennarinn er ekki
vakandi þegar hann verður
var við tilburði til eineltis. Einelti er
þannig langalgengast í skólanum og
sú staðreynd leggur sérstaka ábyrgð
á herðar skólastjórnenda og kennara.
Einelti eða tilhneiging til eineltis á sér auðvitað stað
víða annars staðar en í skólum, til dæmis í leikskólum, á
leikvöllum, í íþróttum og í félagsmiðstöðvum. Margir foreldrar
kynnast þó eineltisvandanum í tengslum við skólann og
þekking okkar á einelti byggist einkum á rannsóknum á
skólafólki og því leggjum við höfuðáherslu á einelti og
aðgerðir gegn því í skólum. Margar þær meginreglur og ráð
sem fram koma í heftinu eiga þó ekki síður við um einelti í
öðru samhengi.
Þjóðsögur um einelti
Ýmsar skoðanir á einelti og ástæðum þess reynast ekki
réttar við kerfisbundnar athuganir. Rannsóknir okkar hafa
leitt í ljós eftirfarandi:
■ Það er ekki meira einelti í stórum bæjum en litlum.
■ Það er ekki meira einelti í stórum skólum eða
fjölmennum bekkjum en þeim fámennari.
■ Einelti er ekki afleiðing samkeppni og baráttu um
háar einkunnir í skóla. Yfirleitt er ekki hægt að túlka
árásarkennt atferli geranda gagnvart skólafélögum
sínum sem viðbrögð við vanlíðan og slakri
frammistöðu í skóla.
[ ... beita yfirleitt
óbeinum og þaulhugsuðum
aðferðum svo sem illu
umtali, útilokun frá
vinahópi ]
7
■ Nemendur verða miklu sjaldnar en haldið er
fórnarlömb eineltis vegna ytri frávika á borð við
offitu, rautt hár, gleraugu, framandi mállýsku
eða óvenjulegs klæðaburðar.
Leita verður ástæðna fyrir eineltinu annars staðar. Persónulegir
eiginleikar eða dæmigerð viðbrögð ásamt því að
vera líkamlega sterk- eða veikburða hvað pilta varðar, gegnir
lykilhlutverki við þróun vandans hjá hverjum nemanda fyrir
sig. Það er sömuleiðis ljóst að framkoma kennara og starfsfólks
skóla, viðhorf og starfshefðir skipta öllu um hve algengt
eineltið verður í hverjum skóla eða bekk.
[ ... viðhorf og starfshefðir
skipta öllu um hve algengt eineltið
verður í hverjum skóla eða bekk ]
8
Hver eru lögð
í einelti og hver
leggur í einelti?
Rannsóknir hafa gefið býsna skýra mynd af þeim sem eru
í hættu að verða lögð í einelti. Eitt eða – algengara þó –
fleiri atriði af listanum hér að neðan einkennir oft þolendur
eineltis. Hafið þó í huga að svona upptalning sýnir það sem
er algengast. Myndin af þolanda eineltis getur í stöku tilfellum
líka verið allt önnur. Hægt er að skipta líklegum þolendum
eineltis í tvo aðalhópa:
1) Aðgerðalausir eða undirgefnir þolendur
■ Þessir nemendur eru hlédrægir, varkárir, viðkvæmir
og stutt er í tárin.
■ Þau eru óörugg með takmarkað sjálfstraust
(neikvæð sjálfsmynd).
■ Ef um stráka að ræða; ekki líkamlega jafnokar
bekkjarfélaganna – einkum gerenda – og þeim
finnst ekkert gaman að slást.
■ Þau eiga fáa eða enga vini.
■ Þau eru hrædd við að detta og meiða sig.
■ Þau eiga oft auðveldara með að umgangast
fullorðna (foreldra, kennara) en jafnaldra sína.
Það er ekki hægt að útskýra það að þessir nemendur eru
lagðir í einelti með því að þeir ögri stöðugt. Fæstir eru ágengir
eða stríðnir dags daglega. Almennt má segja að atferli og
framkoma þolenda eineltis gefi á einhvern hátt umhverfinu
„merki um“ að þau séu svolítið óttaslegin og óörugg og þori
ekki að svara fyrir sig þegar ráðist er að þeim og þau niðurlægð.
Ítarleg viðtöl við foreldra
drengja sem lagðir
höfðu verið í einelti (yfirleitt
aðgerðalausir eða undirgefnir)
benda til þess að drengirnir sýndu
ákveðna varfærni og tilfinningasemi strax á unga
aldri. Þessir eiginleikar (og auk þess að vera
kannski ekki líkamlega sterkir) gat hafa
gert það að verkum að þeir áttu erfitt
með að láta til sína taka í félagahópnum.
Þess vegna er eðlilegt að álykta sem svo að
þessir eiginleikar eða einkenni hafi stuðlað að
því að gera drengina að þolendum eineltis.
Það er þó einnig ljóst að hafi einelti staðið yfir um nokkurn
tíma hlýtur það að hafa aukið umtalsvert ótta þeirra, skapað
þeim óöryggi og sjálfsmat orðið neikvætt. Hafi einelti staðið
yfir nokkurn tíma getur fórnarlamb eineltis sýnt einkenni sem
eru bæði ástæða eineltisins og afleiðing þess.
[ ... gat hafa gert það að
verkum að þeir áttu
erfitt með að
láta til sína taka í
félagahópnum ]
9
2) Ögrandi fórnarlömb eineltis
Sjaldgæfara er að börn og unglingar með þessi persónueinkenni
verði fórnarlömb en þau eru þó um 15-20 af hundraði
allra:
■ Þau geta verið skapbráð og reynt að svara fyrir sig ef
ráðist er að þeim eða þau angruð, en þeim verður
yfirleitt lítið ágengt
■ Þau eru oft eirðarlaus, klunnaleg, óþroskuð, reikul og
almennt er litið á þau sem erfið.
■ Suma þessara nemenda má líta á sem ofvirka (órólega,
eirðarlausa, með einbeitingarvanda o.s.frv.).
■ Framkoma þeirra fer oft í taugarnar á fullorðnu
fólki, t.d. kennaranum.
■ Þau reyna stundum sjálf að leggja meira veikburða
nemendur í einelti.
Sá eineltisvandi sem er til staðar í bekk með ögrandi þolanda
er að hluta til frábrugðinn vandanum í bekk með aðgerðalausu
fórnarlambi. Dæmigert er að oft tekur hópur
nemenda og stundum allur bekkurinn þátt í slíku einelti.
Hverjir/Hverjar leggja í einelti?
Nemendur sem eiga á hættu að leggja aðra nemendur í
einelti hafa eitt eða fleiri sameiginleg einkenni. Enn er lögð
áhersla á að um er að ræða megintilhneigingar. Engu að síður
er líklegt að virkur gerandi hafi eitt eða fleiri eftirfarandi
einkenna:
■ Viðhorf þeirra til ofbeldis er jákvæðara en nemenda
almennt.
■ Þau hafa mikla þörf fyrir að ráðskast með aðra og
valta yfir þá, að upphefja sig með valdi og hótunum
til að fá vilja sínum framgengt.
10
■ Ef um pilta er að ræða eru þeir oft líkamlega sterkari
en félagarnir og einkum sterkari en þolendur
eineltisins.
■ Þau eru oft skapbráð, fljótfærin og hafa litla
þolinmæði gagnvart hindrunum og frestunum
(þau fyllast örvæntingu).
■ Þau eiga erfitt með að fara að reglum.
■ Þau virðast harðskeytt („töff“) og sýna þolendum
eineltis litla samúð.
■ Þau sýna oft fullorðnum ágenga hegðun, bæði
kennurum og foreldrum.
■ Þau eru fær um að kjafta sig út úr erfiðum
aðstæðum.
Oft heldur fólk að gerendur í eineltismálum séu óöruggir
og óttaslegnir undir harðneskjulegu yfirborðinu. Rannsóknir
okkar geta þó á engan hátt rennt stoðum undir þann skilning.
Niðurstöður benda nánast til hins gagnstæða. Gerendur
eru annað hvort óvenju lítið hræddir og óöryggir eða að þeir
eru álíka og meðalnemandinn. Sjálfsálitið er í meðallagi eða
jafnvel fremur jákvætt.
Það er mikill munur á vinsældum gerenda. Sumir eru vinsælir,
aðrir óvinsælir og
margir eru í meðallagi
vinsælir. Sá eða sú
sem leggur í einelti hefur
oft tveggja til þriggja
manna hóp félaga í
kringum sig sem styðja
hann eða hana og taka
oft þátt í eineltinu. Hins vegar
dregur úr vinsældum þess sem
leggur í einelti og þegar komið er í efstu bekki grunnskólans
eru vinsældir gerenda undir meðaltali miðað við aðra
nemendur. Gerendur verða þó aldrei jafnóvinsælir og þolendur
eineltis.
Samspil í hópum
Einelti er oft hópfyrirbæri með sérstökum einkennum. Það
þýðir að nokkur hópur barna og unglinga tekur stundum þátt
í eineltinu en á að jafnaði ekki frumkvæði að því. Þann hóp
má kalla klapplið. Hópur óvirkra geranda er af ýmsum toga
og getur einnig náð til óöruggra og óttasleginna nemenda.
Eitthvert eftirfarandi hópsamspila getur verið í gangi þegar
margir nemendur taka þátt í einelti:
„Félagslegt smit” Sumir nemendur geta laðast að því að
taka þátt í eineltinu ef sá eða sú sem stjórnar því er vinsæll
eða vinsæl eða er einhver sem þau dást að. Þau sem „smitast“
eru oft börn eða unglingar sem eru óörugg með sjálf sig
og vilja láta bera á sér.
[ ... dregur úr vinsældum
þess sem leggur í einelti
og þegar komið er í efstu
bekki grunnskólans ]
11
Þröskuldar bresta Ef hvorki kennarar né skólafélagar reyna
að koma í veg fyrir eineltið er geranda eða gerendum umbunað
með „sigri“ sínum á fórnarlambinu. Þetta getur orðið
til þess að veikja þröskulda „hlutlausra“ nemenda gegn
árásarhneigðu atferli og gert það að verkum að þeir fara
sjálfir að taka þátt í eineltinu.
Minni tilfinning fyrir einstaklingsábyrgð Það er stutt gildum
rökum í félagssálfræðinni að einstaklingurinn finnur til
minni ábyrgðar og sektarkenndar ef margir taka þátt í neikvæðu
atferli eins og t.d. einelti. Þannig geta annars viðkunnanlegir
nemendur – en sem kannski eru áhrifagjarnir -
tekið þátt í einelti án þess að hika að ráði.
Breytingar verða smám saman á því hvernig litið er á
fórnarlamb eineltisins Stöðugar árásir og niðurlægjandi
athugasemdir valda því að smám saman er farið að líta á
fórnarlambið sem óttalega ómerkilegan einstakling sem
„næstum því biður um að vera barinn“. Þetta dregur úr sektarkennd
þeirra sem taka þátt í eineltinu og getur einnig að
hluta til útskýrt hvers vegna aðrir nemendur reyna yfirleitt
ekki að grípa inn í þegar er verið að kvelja fórnarlambið.
[ ... er geranda eða gerendum
umbunað með „sigri“ sínum
á fórnarlambinu ]
12
Hvernig uppgötvum
við einelti?
Hvernig kemst ég að því að barnið mitt
er lagt í einelti?
Ef tilkynning berst frá skólanum um að barnið þitt verði
fyrir áreiti skólafélaganna er full ástæða til að taka það
alvarlega. Vandinn er hins vegar sá að ekki er alltaf hægt að
treysta á að skólinn eða kennararnir komist á snoðir um
vandann eða að þau átti sig á hversu alvarlegur hann er. Þú
getur heldur ekki búist við því að barnið segi alltaf frá. Fyrir
því geta verið ýmsar ástæður. Barnið lítur kannski á eineltið
sem persónulegan ósigur eða að gerendurnir hafi hótað því.
Barnið gæti einnig hafa reynt að leita til fullorðinna áður án
þess að fá fullnægjandi aðstoð eða það óttast að afskipti
fullorðinna geri eineltið aðeins
enn verra.
Af þessum ástæðum verður þú að hafa vakandi auga á
ummerkjum eða breytingum hjá barninu eða unglingnum.
Einkum verður þú að vera á verði klingi viðvörunarbjalla og
vart verður við eitthvert neðangreindra einkenna. Þá skaltu
einnig hafa í huga það sem rætt var um í kaflanum hér að
framan: „Hverjir eru lagðir í einelti?“.
Nokkur einkenni til viðvörunar:
Þegar barnið
■ kemur heim með rifin eða skítug/blaut föt, skemmdar
bækur eða hefur „týnt“ einhverju án þess að geta
gert almennilega grein fyrir því sem gerðist,
■ er með mar, skeinur, sár eða skurði án þess að
geta gefið trúverðuga skýringu á þeim,
■ tekur ekki með sér bekkjarfélaga heim og er
sjaldan með bekkjarfélögum sínum að loknum skóla,
■ sýnist vera hrætt við eða langa alls ekki að fara
í skólann að morgni,
■ velur „undarlega” leið heim frá skóla,
■ missir áhuga á skólanum og fær lélegri einkunnir,
■ virðist óhamingjusamt, niðurdregið, þunglynt eða
er í andlegu ójafnvægi og fær reiðiköst eða
missir stjórn á sér,
■ er oft með slæma matarlyst, höfuðverk eða magapínu,
■ sefur illa, fær martraðir og grætur kannski í svefni,
■ stelur eða biður um meiri peninga heima
(til að blíðka þá sem leggja það í einelti).
Mikilvægt er að leiða ekki vanda barnsins hjá sér og
vonast til að hann gangi yfir af sjálfu sér. Einelti eyðileggur
daglegt líf margra barna og löng tímabil í æsku þeirra. Einelti
hefur ótvírætt oft slæm áhrif á líf þeirra á fullorðinsárum.
[ Af þessum ástæðum
verður þú að vera vakandi ... ]
13
Rannsóknir okkar sýna að einelti sem stendur yfir lengi getur
haft djúptæk áhrif og valdið þunglyndi og neikvæðri sjálfsmynd
löngu eftir að eineltið er um garð gengið.
Hvernig kemst ég að því hvort barnið mitt leggur
aðra í einelti?
Það getur reynst erfitt að átta sig á og að viðurkenna að
barn manns leggi aðra í einelti. Börn og unglingar tala vitaskuld
ekki um það heima hjá sér að þau leggi aðra í einelti.
Ef mörg atriði í kaflanum „Hverjir leggja í einelti?“ eiga við um
barn þitt áttu að taka það alvarlega og kanna málið betur.
Nokkur fleiri einkenni til viðvörunar:
■ Virðist sem barnið hafi gaman af að hæðast að,
brjóta gegn rétti annarra, stjórna, meiða eða gera
lítið úr öðrum börnum.
■ Barnið hefur mikla þörf fyrir að ráða yfir og ráðskast
með fólk.
■ Barnið er árásargjarnt, „frekt“, þrjóskt og setur sig
almennt á móti öllum og öllu.
Eðlilegt er að líta á einelti sem þátt í andfélagslegri hegðun
og að eineltið snúist gegn reglum. Rannsóknir okkar hafa
leitt í ljós að piltar sem leggja í einelti á skólagöngu sinni eru
í mun meiri hættu en aðrir piltar að hafna á glæpastíg síðar á
ævinni, misnota áfengi og í að lenda í öðru álíka. Við 24 ára
aldur var til dæmis fjórum sinnum algengara að fyrrverandi
gerendur hefðu þrisvar til fjórum sinnum verið dæmdir fyrir
endurtekið alvarlegt glæpsamlegt athæfi en piltar sem ekki
höfðu verið gerendur í skóla. Með framtíð barns þíns í huga
er nauðsynlegt að rjúfa það hegðunarmynstur ef barnið leggur
aðra í einelti. Ekki bara að hjálpa þolandanum.
14
Þolendur eineltis er fjölmennur nemendahópur og sem oft
eru vanrækt. Við vitum að mörg þessara barna og unglinga
eru lögð í einelti árum saman (Könnun í Olweusaráætluninni
á Íslandi 2002). Það þarf ekki mikið hugmyndaflug
til að gera sér í hugarlund hvernig það er ef skólagangan
einkennist af stöðugum ótta, óöryggi og slæmri sjálfsmynd.
Ekki kemur á óvart að sumir þolendanna hafa það brotna
sjálfsmynd að þeim finnst sjálfsvíg vera eina færa lausnin úr
ógöngunum.
Eineltisvandinn varðar í raun innstu gildi og lýðræðisleg
réttindi okkar allra. Hver einasti nemandi hefur sinn lýðræðislega
rétt til að búa við öryggi í skólanum og að komast hjá
ofbeldi og niðurlægjandi framkomu. Enginn nemandi á að
þurfa að lifa í ótta í skólanum vegna eineltis og engir foreldrar
eiga að þurfa að hafa áhyggjur af því að barnið þeirra sé
lagt í einelti!
Í aðalnámskrá grunnskóla á Íslandi er þetta tekið fram:
Mikilvægt er að nemendur geti leitað til hvaða starfsmanns
skóla sem er með mál sem snúa að velferð
sinni og líðan og að brugðist sé við strax og á
viðeigandi hátt ef upp koma vandamál af einhverju
tagi, t.d. stríðni, einelti, agabrot eða vanlíðan.
Málið snýst um
grundvallarlýðréttindi
[ ... og engir foreldrar
eiga að þurfa að hafa áhyggjur
af því að barnið þeirra
sé lagt í einelti! ]
15
Hvað getum við
gert sem foreldrar?
Ef grunur leikur á eða augljóst er að barnið þitt verður fyrir
einelti skólafélaga og skólinn hefur ekki þegar látið foreldra
vita, er mikilvægt að hafa sem fyrst samband við umsjónarkennarann.
Þú sem foreldri væntir þess að umsjónarkennarinn
taki málið alvarlegum tökum og byrji á því að
skoða málið ítarlega til að varpa ljósi á staðreyndir málsins.
Nauðsynlegt er að eiga samræður við barnið þitt og við þig,
þann eða þá sem eru taldir gerendur og aðra nemendur í
bekknum og jafnvel við aðra foreldra (fulltrúa foreldra eða
foreldra geranda/gerenda) sem gætu gefið mikilvægar upplýsingar.
Þegar staðreyndir liggja fyrir þarf að gera ítarlega áætlun
um hvernig heimili og skóli stöðva eineltið í sameiningu.
Jafnvel þótt náið samstarf sé milli heimilis og skóla í eineltismálum
er það augljóst að skólinn ber aðalábyrgð á að hafa
frumkvæði að því að skipuleggja hvernig vinna ber gegn
einelti í skólanum og á að samhæfa starfið. Fram kemur í
námsskrám og skólalögum að skólinn, sem að ýmsu leyti
kemur í stað foreldra á skólatíma, verður að sjá til þess að
barnið geti verið öruggt í skólanum.
Margir foreldrar sem leitað hafa til skólans með áhyggjuefni
sín og grunsemdir um að barn þeirra verða fyrir einelti,
hafa lent í því að vera hafnað með fullyrðingum á borð við að
„í okkar skóla er ekkert einelti“ eða „þetta eru ástæðulausar
áhyggjur.” Ef þú telur líklegt að barnið þitt verði fyrir einelti
áttu alls ekki að sætta þig við þannig viðbrögð af hálfu skólans.
Það gæti þó reynst skynsamlegt að biðja barnið (ef til
16
vill með þinni aðstoð) að færa í einfalda dagbók staðreyndir
í tengslum við áreitið, hvenær það gerðist, hverjir tóku þátt í
því og hvað var sagt og gert. Þá hefur fólk eitthvað áþreifanlegt
í höndum þegar málið er tekið upp með skólanum.
Einnig getur verið skynsamlegt að ræða aðstæður við
bekkjartengla úr hópi foreldra. Ef foreldrar annarra barna
hafa látið vita um eineltisvanda í bekknum verður vitaskuld
auðveldara að fara fram á aðgerðir af hálfu skólans. Þá er til
dæmis eðlilegt að halda foreldrafund í bekknum eða jafnvel í
fleiri bekkjum saman.
Ekki gefast upp!
Ef það kemur engu að síður í ljós að umsjónarkennari gerir
lítið í málinu verða foreldrar að snúa sér til skólastjóra eða
sálfræðings á skólaskrifstofu. Ef námsráðgjafi er í skólanum
er einnig hægt að ræða við hann. Ef þetta dugar heldur ekki
skaltu ræða við grunnskólafulltrúa sveitarfélagsins og jafnvel
fara enn lengra með málið. Mikilvægt er að gefast ekki upp!
Foreldrar eiga ekki að vera með slæma samvisku af því að
þeim finnst að þau séu að „nöldra“ um aðgerðir gegn einelti.
Fylgi maður málinu eftir af alvöru og án þess að gefast upp
gagnast það bæði sínu eigin barni og öðrum börnum í skólanum.
Stundum er það vandamál að nemendur
sem eru lagðir í einelti vilja ekki að foreldrarnir
taki það upp við skólann. Eins og
áður hefur komið fram eru þolendur
eineltis hræddir og óöruggir og vilja ekki
vera í miðdepli athyglinnar. Þau óttast líka að
valda ógnvöldum sínum „óþægindum“ með
því að segja þeim fullorðnu frá gerðum
þeirra. Oft hefur barninu líka verið hótað
enn meira einelti ef það lætur sér detta í
hug „að kjafta frá“. Þannig hótanir hafa
án efa oft leitt til þess að margir þolendur
eineltis ákveða að þjást í þögn af ótta
við „að fara úr öskunni í eldinn“. Þá er það ekki sjaldgæft að
barn sem verður fyrir einelti leggi hart að foreldrum sínum að
hafa ekki samband við skólann af sömu ástæðum. Margir
foreldrar láta einnig undan þessari þrábeiðni barnanna
vegna þess að foreldrarnir halda að það sé barninu fyrir
bestu.
Yfirleitt er þó aðeins verið að gera barninu bjarnargreiða.
Til lengri tíma litið kemur það líklega einnig niður á gerendunum
að málið er ekki tekið upp. Sé gripið til viðhlítandi aðgerða
gæti það orðið þeim hvatning að þroskast á nýjar og
ákjósanlegri brautir.
Þolandi eineltis þarf góða vernd!
Með framangreint í huga er alveg ljóst að það verður að
tryggja þolanda eineltis fullkomna vernd þegar farið er að
taka á eineltinu. Málinu verður að fylgja vel eftir og allt þar til
[ ... hótanir hafa
án efa oft leitt til
þess að margir
þolendur eineltis
ákveða að þjást í
þögn ]
17
hætta á nýju (endurteknu) eineltismáli er ekki til staðar. Þolandinn
verður að geta treyst því að þeir fullorðnu bæði vilji
og geti veitt þá aðstoð sem þörf er fyrir. Ef eineltismál er
tekið upp í bekk í fljótfærni og í framhjáhlaupi, og án þess að
tryggja að þolandinn fái vernd gegn frekara áreiti er næstum
alltaf verið að gera illt verra. Yfirleitt er nær alltaf nauðsynlegt
að koma á nánu sambandi og tryggja tíðar upplýsingar milli
fjölskyldu þolandans og skólans til að geta veitt nemandanum
nauðsynlega öryggistilfinningu.
Það er yfirleitt best ef umsjónarkennari
eða foreldrar fá leyfi þolandans
til að taka málið upp. Ef þolandinn
samþykkir ekki tillögur hinna fullorðnu
af ótta við slæmar afleiðingar, verða
þeir fullorðnu engu að síður að axla
ábyrgð á því að taka á vandamálinu. Oft
kemur í ljós að þolandanum er það mikill
léttir þegar málið kemur loks upp á yfirborðið. Þó
verður að leggja sérstaka áherslu á að umsjónarkennarinn
ber sérstaka ábyrgð á að gæta öryggis
þolandans í skólanum.
Viðtöl við foreldra þeirra nemenda sem málið
varðar
Þegar það er komið á hreint að einelti á sér stað í bekknum
(eða á milli bekkja) verður skólinn að hafa samband við
foreldra bæði gerenda og þolenda eineltisins. Tilgangurinn er
sá að upplýsa um ástandið (hafi það ekki verið gert áður við
rannsókn málsins) og reyna að koma á samstarfi til árangurs.
Yfirleitt er ekki hægt að mæla með því að foreldrar þolandans
hafi sjálfir samband við foreldra gerandans/gerendanna.
[ ... er það mikill
léttir þegar málið
kemur loks upp á
yfirborðið ]
18
Lagt er til að umsjónarkennarinn skipuleggi fund þar sem
bæði nemendur sem hlut eiga að máli og foreldrar þeirra eru
viðstaddir. Markmiðið er að ræða ítarlega um aðstæður og
ná samkomulagi um aðgerðaáætlun sem skilar árangri. Ef
fatnaður eða aðrar eigur þolandans hafa verið eyðilagðar í
tengslum við eineltið er eðlilegt að ræða um bætur (til dæmis
af vasapeningum gerandans). Það hlýtur einnig að vera
markmið að koma á eins góðu samstarfi við hina fullorðnu í
fjölskyldu gerenda og að fá þá til að beita áhrifum
sínum á barnið eins og hægt er (sjá einnig
síðar).
Margir foreldrar gerenda eineltis vita lítið
hvað börn þeirra aðhafast í skólanum.
Foreldrar vilja oft taka þátt í að stuðla að
breytingum til batnaðar þegar þau gera sér grein
fyrir ástandinu. Hins vegar verður að búast við
því að hluti foreldra reyni að gera lítið úr vandanum
og algengt er að þau fari í vörn. Sumir foreldrar
mæta heldur ekki á fundi sem þeir eru boðaðir á. En
jafnvel þótt ekki náist að koma á bærilegu samstarfi við
nokkurn hóp foreldra verður engu að síður að gera
alvarlega tilraun til þess. Og hvernig sem til tekst verður að
tilkynna foreldrum gerenda jafnóðum um þróun málsins.
Af þessu ætti að vera ljóst að við erum mjög gagnrýnin á
„aðgerðir gegn einelti“ sem foreldrar eiga ekki aðild að – svo
ekki sé minnst á þegar meðvitað er reynt að halda þeim utan
við.
Áðurnefndur fundur með nemendum sem málið varðar og
foreldrum þeirra ætti ekki að vera einstakt tilfelli, heldur
verður að fylgja honum eftir með fundum þar sem þróun
mála er metin. Það er einnig mikilvægt að fylgjast með því
hvort í raun sé gripið til þeirra aðgerða sem ákveðnar hafa
verið. Þannig fundir auðvelda bæði umsjónarkennara og
foreldrum að hringja síðar eða koma til að afla upplýsinga
eða miðla þeim. Ef allt fer á besta veg geta orðið ágætis
samskipti milli foreldra þolenda og gerenda. Þetta getur
reynst mikilvægt skref í að binda enda á eineltið.
Hins vegar einkennast samskipti fjölskyldna gerenda og
þolenda oft af spennu og óvild. Þá gæti reynst skynsamlegt
að halda fund með einni fjölskyldu í einu áður en ákveðið er
að halda sameiginlegan fund. Ef umsjónarkennarinn á von á
að erfitt geti reynst að halda sameiginlegan fund ætti kennarinn
að kalla á skólasálfræðing eða námsráðgjafa til
aðstoðar við sig.
[ ... foreldrar
gerenda eineltis
vita lítið hvað
börn þeirra
aðhafast ]
19
Hvað geta foreldrar geranda aðhafst?
Eins og áður hefur komið fram er það fyrst og fremst á
ábyrgð skólans að eiga frumkvæði að því að stöðva einelti í
skólanum og samhæfa það starf. Mikil ábyrgð hvílir engu að
síður á foreldrum gerendanna. Gerendur bera aðalábyrgð á
vandamálinu með því að angra og áreita skólafélaga sína.
Ef skilaboð berast frá skólanum um að barn þitt leggi
skólafélaga í einelti getur reynst erfitt að taka sér tak og
viðurkenna það. Það gagnast ekki barni þínu ef þú afsakar
hegðun þess eða gerir lítið úr framkomu þess. Það er þvert
á móti full ástæða til að taka sem fyrst á málinu. Þetta er
mikilvægt, ekki bara til að hjálpa þolandanum, heldur líka
vegna barns þíns og framtíðar þess. Eins og áður hefur
komið fram eru börn og unglingar sem sýna ofbeldishneigð
gegn félögum sínum í áhættuhópi hvað varðar svokallaða
andfélagslega hegðun sem getur leitt til bæði glæpaverka og
áfengismisnotkunar síðar á ævinni. Þess vegna er nauðsynlegt
að beina viðkomandi á aðrar og heilbrigðari brautir.
Fyrsta skref þitt sem foreldri gæti verið að taka jákvætt í
samstarf við skólann og foreldra þolanda eineltisins.
[ Það gagnast ekki
barni þínu ef þú afsakar
hegðun þess ... ]
20
Nokkur viðbótarráð til foreldra
■ Þið verðið að gera barninu það ótvírætt ljóst að
þið lítið eineltið alvarlegum augum og að þannig
framferði verði ekki þolað. Ef bæði heimili og skóli
bregðast alltaf á sama neikvæða hátt gegn einelti
aukast líkur á að barnið taki breytingum til hins betra.
■ Í samráði við barnið eða unglinginn verðið þið að
setja nokkrar einfaldar reglur um dagleg samskipti
innan fjölskyldunnar. Ef barnið fer eftir reglunum á að
hrósa því mikið. Brjóti það reglurnar er mikilvægt að
það leiði til einhverra neikvæðra afleiðinga fyrir
barnið (t.d. að það missi vasapeninga eða annað
sem það leggur mikið upp úr), en það má ekki
beita það líkamlegri refsingu.
■ Verið meira en áður með barninu og aflið ykkur
góðrar vitneskju um hverjum barnið er með og hvað
það aðhefst dags daglega. Þetta getur verið jákvæð
sameiginleg reynsla sem leiðir til aukins skilnings á
framkomu barnsins. Barninu eða unglingnum reynist
auðveldara en annars að breyta árásarhneigð sinni ef
viðkomandi finnur að aðrir kunna vel við sig.
■ Kannski er hægt að hjálpa barninu til að beisla
orkuna og drottnunargirni sína á uppbyggilegri hátt,
t.d. með því að snúa sér að knattspyrnu eða handbolta
þar sem ákveðnar reglur gilda. Býr barnið
kannski yfir sérstökum hæfileika sem hægt
er að þroska?
■ Foreldrar verða líka að gera sér grein fyrir að
margar rannsóknir benda til þess að ofbeldi sem
afþreying í sjónvarpi og á myndböndum styrkir að
öllum líkindum árásargirni barna og unglinga. Þar
með er fengin full ástæða til að takmarka áhorf á
þess konar efni.
Ef aðgerðir sem þessar eða samstarf við skólann leiða
ekki til greinilegra breytinga á atferli barnsins eða unglingsins
innan ákveðins tíma ættu foreldrarnir að leita til barnasálfræðings
eða barnageðlæknis til að fá frekari sérfræðiaðstoð.
[ Býr barnið kannski yfir sérstökum
hæfileika sem hægt er að þroska? ]
21
Hvað geta foreldrar þolanda gert?
Margir nemenda sem verða fyrir einelti (a.m.k. þeir aðgerðarlausu
eða undirgefnu, sjá bls. 8) myndu að öllum líkindum
þroskast á eðlilegan hátt ef þau yrðu ekki fyrir einelti
árásarhneigðra skólafélaga. Það liggur því í augum uppi að
það skiptir miklu þegar unnið er gegn einelti í skólum að
stöðva og breyta hegðun gerenda og „klappliðs“ þeirra.
Foreldrar barns sem verður fyrir einelti eiga alls ekki að líta á
eineltið sem óhjákvæmilegan þátt í þroskamynstri barnsins.
Foreldrar mega því ekki gefast upp og eiga ekki að sætta sig
þegjandi og hljóðalaust við ef umsjónarkennari eða skóli
taka ekki nógu alvarlega á málinu.
Engu að síður er ljóst að margir þolendur eineltis eru
óöruggir og hræddir að upplagi, hafa fremur slaka sjálfsmynd
og eiga fáa eða jafnvel enga vini. Þess vegna er það
oft skynsamlegt af foreldrum að reyna að hjálpa barni sínu
eða unglingi til að aðlagast betur bæði í skólanum og utan
hans, alveg óháð því eineltismáli sem er til meðferðar.
[ ... það skiptir miklu að stöðva og
breyta hegðun gerenda og
„klappliðs“ þeirra ]
22
Hér eru nokkur ráð
■ Reyndu að aðstoða barnið við að efla sjálfsálitið
með því t.d. að draga fram hæfileika eða
jákvæða eiginleika.
■ Aðstoðaðu barnið svo að það komist í samband við
aðra hópa jafnaldra (sem helst ekki eru í sama bekk),
t.d. í íþróttum, skák, tónlist eða öðru tómstundastarfi.
Þó að áhugi sé jafnvel takmarkaður getur líkamleg
þjálfun orðið til þess að barnið „sendi umhverfi
sínu önnur skilaboð“ en hingað til.
■ Hvettu barnið til að hafa samband við rólegan og
viðkunnanlegan bekkjarfélaga eða nemanda í öðrum
bekk (og jafnvel að bjóða honum/henni heim).
Félagslega einangruð börn eiga oft í erfiðleikum
þegar þau reyna að mynda ný tengsl og þá er
mikilvægt að foreldrar eða jafnvel skólasálfræðingurinn
gefi barninu góð ráð um hvað það skuli
gera til að komast í gott samband við jafnaldra
sína og til að viðhalda því.
■ Mikilvægt er að foreldrar styðji barnið þegar það vill
mynda tengsl út á við og við að sinna áhugamálum
utan fjölskyldunnar. Ofverndið það ekki en fylgist
engu að síður vel með svo lítið beri á og takið
undir það jákvæða.
■ Stundum gerist það að barn (einkum „ögrandi
þolandi eineltis“) sýnir framkomu sem ergir og
ögrar umhverfinu. Þá er það verkefni foreldranna
að reyna að aðstoða barnið – gætilega en ákveðið og
samkvæmt sjálfu sér – við að bregðast rétt við og til
að öðlast betri skilning á gagnkvæmum
samskiptum innan félagahópsins.
■ Ef ögrandi þolandi eineltis stríðir við ofvirkni gæti það
reynst gagnlegt að fá sérstaka aðstoð frá sálfræðingi
eða barnageðlækni með sérþekkingu á því sviði.
[ Mikilvægt er að foreldrar styðji
barnið þegar það vill mynda
tengsl út á við ... ]
23
Að skipta um bekk eða skóla?
Ef erfitt reynist að binda endi á eineltið þrátt fyrir endurteknar
tilraunir gæti komið til greina að hugleiða að skipta um
bekk eða skóla. Skólinn hefur kannski einnig stungið upp á
þessari „lausn“. Gallinn við að flytja þolanda eineltis eru þau
slæmu skilaboð að eineltið sé væntanlega þolandanum að
kenna og að vandinn leysist ef hann er fjarlægður úr bekknum
eða skólanum. Þess vegna á að reyna að fremsta megni
að leysa vandann „á staðnum“ og án þess að skipta um
bekk. Ef það kemur engu að síður til álita að flytja einhvern
ætti að byrja á því að hugleiða að flytja árásargjörnu nemendurna
sem leggja í einelti.
Ef í bekknum er óheppileg samsetning árásarhneigðra
nemenda ætti í samráði við foreldra að hugleiða að dreifa
þessum nemendum á fleiri bekki og jafnvel fleiri skóla. Oft
næst góður árangur með því að splundra þannig „klíku“. Það
getur auk þess orðið árásarhneigðum nemendum mikil
hvatning að breyta framkomu sinni ef þeim er gert ljóst að
þau verði færð ljúki eineltinu ekki.
Ef þannig aðgerðir leiða engu að síður ekki til þeirrar niðurstöðu
sem stefnt var að gæti það orðið örþrifaráð að flytja
þolanda eineltisins í annan bekk eða skóla. Reynslan hefur
nefnilega sýnt að í einstaka tilvikum er það mjög góð lausn
fyrir þolandann að skipta um bekk eða skóla. Mikilvægt er þó
að flutningurinn sé skipulagður og undirbúinn nákvæmlega í
[ Oft næst góður árangur með því að
splundra þannig „klíku“ ]
24
samráði við þá umsjónarkennara og foreldra sem málið varðar
svo flutningurinn heppnist eins vel og mögulegt er. Það
skiptir t.d. miklu að nemendur í nýja bekknum séu vingjarnlegir
og taki vel á móti nýjum bekkjarsystkinum.
Hvað getur skólinn
gert fleira?
Aðgerðaáætlun í skólum gegn einelti
Við höfum nú rætt um ýmis viðbrögð sem eðlilegt er að
vænta af skólanum í tengslum við hvert einstakt eineltismál
í skólanum. Þessum bæklingi er þó einkum ætlað að
veita foreldrum ráðleggingar og því fjöllum við aðallega um
aðgerðir sem snerta foreldra beint eða óbeint. Nauðsynlegt
er þó að fjalla aðeins um hvað skólinn geti framkvæmt til að
fyrirbyggja og draga úr eineltisvanda með sérstakri
eineltisáætlun í skólanum. Þessi aðgerðaáætlun gegn einelti
var þróuð og metin á vísindalegan hátt í 42 skólum (með
2.500 nemendum) í Björgvin í Noregi á hálfs þriggja árs tímabili.
Í nóvember 2002 hófu 43 grunnskólar á Íslandi aðgerðaáætlun
samkvæmt kenningum Olweusa og mun áætlunin
standa yfir til loka skólaárs 2003-2004 (2 skólar bættust við
haustið 2003). Haustið 2004 fer væntanlega næsti skólahópur
af stað á Íslandi. Áhrif áætlunarinnar í Noregi sem sagt
er frá í þessum bæklingi er okkur fyrirmynd á Íslandi og
keppikefli að ná ekki síðri árangri.
Hér segjum við frá helstu niðurstöðum hins vísindalega
mats en það staðfestir ótvíræð jákvæð áhrif. Nú verður farið
lauslega yfir grunnþætti í aðgerðaáætlun Olweusar og sum
þeirra meginatriða sem hún byggir á. Nánari lýsingu er að
finna í bókinni „Einelti í skólum; hvað vitum við og hvað er til
ráða (á norsku)“. Aðgerðirnar, sem sagt er frá í þessu riti og
tengjast þætti foreldra, eru liðir í aðgerðaáætluninni.
[ Í nóvember 2002 hófu 43
grunnskólar á Íslandi aðgerðaáætlun
samkvæmt kenningum Olweusar ]
25
Áhrif aðgerðaáætlunarinnar í Noregi
■ Mjög dró úr einelti í skólum eða á bilinu 50 til 70 af
hundraði. Áætlunin hafði meiri áhrif tveimur árum
síðar en að loknu fyrsta ári.
■ Það dró ekki bara úr einelti. Skemmdarverkum,
smástuldum og skrópi fækkaði líka umtalsvert.
Bekkjarandinn varð betri, nemendum leið betur en
áður í bekknum og viðhorf þeirra til skólans og
skólastarfsins batnaði. Aðgerðaáætlunin hafði einnig
forvarnaráhrif og „nýjum” eineltismálum fækkaði
greinilega miðað við tímabilið áður en áætlunin var
tekin upp.
Líta verður á þessar niðurstöður sem mjög jákvæðar,
einkum þar sem margar fyrri tilraunir (í öðrum löndum) til að
draga úr árásarhneigð og andfélagslegu atferli barna og
unglinga hefur skilað fremur slælegum árangri. Árangurinn
verður enn athyglisverðari þegar litið er til þess að á undanförnum
áratugum hefur ofbeldi og annað andfélagslegt atferli
aukist gríðarmikið í flestum iðnríkjum. Á Norðurlöndum
hefur skráðum glæpum, þar með töldum ofbeldisglæpum,
fjölgað yfir 300% frá því á sjöunda áratug.
[ ... viðhorf þeirra til skólans og
skólastarfsins batnaði ]
26
Yfirlit yfir aðgerðaáætlun Olweusar
★★ KJARNAÞÁTTUR, ★ MJÖG ÆSKILEGUR ÞÁTTUR
ALMENNAR FORSENDUR
★★ Vitund og þátttaka hinna fullorðnu
AÐGERÐIR Í HVERJUM SKÓLA
★★ Könnun með spurningalista (nafnlaus svör nemenda)
★★ Námsdagur um einelti
★★ Bætt gæsla í frímínútum
★ Stofnun stýrihóps í skólanum
AÐGERÐIR Í HVERJUM BEKK
★★ Bekkjarreglur gegn einelti –hrós og viðurlög
★★ Reglubundnir bekkjarfundir (kennara og nemenda)
★ Fundur foreldra í bekknum
AÐGERÐIR VEGNA EINSTAKLINGA
★★ Alvarleg viðtöl við gerendur og þolendur eineltis
★★ Viðtöl við foreldra nemenda sem málið varðar
★ Að beita ímyndunaraflinu (kennarar og foreldrar)
Meginreglur og einkenni
Aðgerðaáætlunin byggist á nokkrum veigamiklum undirstöðureglum
sem hvíla á rannsóknarniðurstöðum um hegðunarvanda,
einkum árásarhneigðar. Það er mikilvægt að
reyna að skapa skólaumhverfi og helst líka umhverfi heima
fyrir sem annars vegar einkennist af hlýlegum og jákvæðum
áhuga og alúð hinna fullorðnu og hins vegar ákveðnum
römmum vegna óviðunandi atferlis. Í þriðja lagi þurfa
viðbrögð að markast af markvissri beitingu neikvæðra
viðurlaga (refsinga) sem hvorki eru líkamlegar né óvinveittar,
brjóti nemandi reglur sem samkomulag hefur náðst um. Í
fjórða lagi þurfa fullorðnir í skóla (og á heimili) að virka sem
yfirboðarar, að minnsta kosti í vissu tilliti. Aðgerðaáætlunin
byggist á myndugleika (Ath! ekki valdsboðskap) í samskiptum
fullorðins og barns þar sem gert er ráð fyrir að kennarar
sýni staðfestu og að þeir taki ábyrgð á námslegri- og
félagslegri stöðu barnsins í heild sinni, ekki bara á námslegum
þáttum.
Áætlunin á sér fjögur undirmarkmið:
■ Að auka þekkingu á eineltisvandanum ásamt því að
útrýma ýmsum þjóðsögum um einelti og ástæður
eineltis. Það er mikilvægt skref að nota spurningalistann
í nafnlausri könnun á einelti til að fá áþreifanlegt
yfirlit yfir umfang og eðli vandans í hverjum
skóla fyrir sig.
[ Við þolum ekki einelti í
bekknum okkar og ekki í skólanum
okkar ... ]
27
■ Að fá kennara og foreldra til að taka þátt.
Í þessu felst m.a. að hinir fullorðnu verða að minnsta
kosti að einhverju marki að taka ábyrgð á að fylgjast
með því sem gerist í nemendahópnum í skólanum.
Ein (en bara ein) hlið þessa er að skipuleggja gott
eftirlit í frímínútum. Kennarar eru auk þess hvattir til
að skipta sér af grunsamlegum aðstæðum og að
koma skýrum skilaboðum til nemenda: Við þolum
ekki einelti í bekknum og í skólanum okkar.
Kennarar eru líka eindregið hvattir til að eiga alvarleg
viðtöl bæði við gerendur og þolendur og foreldra
þeirra ef komist hefur upp um einelti í bekknum eða
grunur leikur á því að einelti sé í gangi. Enn á ný
þurfa grundvallarskilaboðin að vera: Við þolum ekki
einelti í bekknum okkar og ekki í skólanum okkar og
ætlum að sjá til þess að því ljúki. Auðvitað þarf
fullorðna fólkið að fylgja þannig aðgerðum eftir og
hafa náið eftirlit með þeim, annars geta slæmar
aðstæður þolandans auðveldlega versnað enn frekar.
■ Að setja skýrar reglur gegn einelti. Eftirfarandi reglur
hafa reynst vel:
„Við leggjum ekki aðra í einelti.”
„Við eigum að aðstoða þá nemendur sem verða fyrir
einelti.”
„Við eigum líka að vera með nemendum sem
auðveldlega verða einir.”
Þannig reglur eru líka góður grundvöllur umræðna í
bekknum um hvað átt er við með hugtakinu einelti og hvaða
neikvæðum viðurlögum (refsingum) verði beitt ef nemendur
28
brjóta reglurnar. Fastir bekkjarfundir á stundaskránni er góður
vettvangur til þannig umræðna. Á slíkum fundum er tilvalið
að fylgja því eftir hvernig nemendum gengur að fylgja reglunum
og hvort skipulagðar aðgerðir hafi þau áhrif sem til er
ætlast. Mikilvægt er að kennarinn beiti skipulega einhverjum
neikvæðum viðurlögum þegar reglurnar eru brotnar en að
einnig sé samstundis hrósað ríkulega þegar reglunum er
fylgt.
■ Að veita þolanda eineltis stuðning og vernd. Ef farið
er að áðurnefndum reglum er það að jafnaði góð
vernd fyrir nemendur sem hætt er við að verði lagðir
í einelti. Auk þess getur kennarinn veitt aðstoð með
því að fá „hlutlausa“ nemendur eða nemendur sem
ekki glíma við nein vandamál til að bæta aðstæður
þolendanna á ýmsa vegu. Kennarinn getur einnig
beitt hugmyndaflugi sínu til að hjálpa þolendum
eineltis til að afla sér virðingar í bekknum á jákvæðan
hátt og að verða mikils virði í augum bekkjarfélaganna.
Foreldrum þolenda er ráðlagt að hvetja börnin
til að komast í samband við nýja leikfélaga og að
kenna þeim nákvæmlega hvernig þau kynnast öðrum
og hvernig þau geta viðhaldið vináttutengslum.
Þó að ýmsir þættir aðgerðaáætlunar
(sem 45 grunnskólar á Íslandi hafa
tekið upp) snerti ekki foreldra nemendanna beint skiptir
miklu máli að foreldrar viti að hún sé til og hafi sannað gildi
sitt í vísindalegum athugunum. Fólk þarf einnig að vita að
þessi aðgerðaáætlun er hvorki dýr né tímafrek heldur snýst
hún að mestu um viðhorf, framkomu og starfshefðir kennara
og skólastjóra. Það er því hægt að draga umtalsvert úr einelti
með fremur einföldum en vel völdum aðferðum.
Foreldrar eða samtök þeirra geta því með þessa vitneskju
að vopni beitt skólann nokkrum þrýstingi til að hrinda í
framkvæmd skilvirkum aðgerðum sem draga úr vandanum
og eru fyrirbyggjandi. Í því samhengi er rétt að benda á að
skólar á Íslandi eiga að leggja fram eineltisáætlanir og að
mikill áhugi er meðal skólafólks og foreldra að taka á
eineltisvandanum með réttum aðgerðum.
Nauðsynlegt er að gera sér grein fyrir að einelti í skólum
er ekki vandamál sem verður leyst í eitt skipti fyrir öll. Þess
vegna þarf að vera til staðar varanlegur viðbúnaður um
hvernig vinna eigi gegn tilhneigingum til eineltis í skólanum.
Besta leiðin til þess er að hafa fasta aðgerðaáætlun í
daglegu starfi skólans.
[ ... einelti í skólum er ekki
vandamál sem verður leyst í eitt
skipti fyrir öll ]
29
Hvernig er hægt að
koma í veg fyrir
einelti?
Hvernig uppvaxtarskilyrði móta árásarhneigð í
börnum?
Það er áberandi að viðbrögð nemenda sem leggja aðra í
einelti einkennast af árásargirnd og sýna þannig hegðun
við mjög mismunandi aðstæður. Mikill hluti árásarhneigðra
barna hefur sýnt þannig framkomu löngu áður en skólaganga
þeirra hófst. Þess vegna er mikilvægt að spyrja: Hvernig uppvaxtarskilyrði
skapa árásarhneigð í börnum?
Komið hefur í ljós að fjórir þættir virðast einkum skipta
máli þegar barn þróar með sér árásarhneigð. Reyndar hafa
þessar rannsóknir einkum snúist um drengi.
1Í fyrsta lagi skiptir tilfinningaleg afstaða foreldranna miklu,
einkum þess sem mest annast drenginn. Fyrstu þrjú til fjögur
árin skipta mestu. Skortur á hlýju og umhyggju eykur til
muna hættu á að drengurinn verði árásarhneigður og fjandsamlegur
umhverfi sínu.
2 Það skiptir einnig miklu máli hve undanlátssamir og
eftirgefanlegir foreldrarnir hafa verið gagnvart árásarhneigð
barnsins. Ef sá aðilinn sem mest sinnir barninu hefur verið
„umburðarlyndur“ og leyft margt án þess að setja skýr takmörk
um árásarhneigð gagnvart félögum, systkinum og fullorðnum,
leiðir það til aukinnar árásargirni en dregur ekki úr
henni (öfugt við það sem margir virðast telja).
30
Það má draga mjög saman niðurstöður með því að segja
að of lítil ástúð og umhyggja og of mikið „frelsi“ í uppeldinu
(einkum á leikskólaaldri) stuðli mjög að mótun árásarhneigðs
atferlis.
3„Ofbeldi elur af sér ofbeldi.” Það eykur árásarhneigð barns
ef uppeldisaðferðir hvíla á valdbeitingu; beitt er líkamlegum
refsingum, börnin eru tuktuð til og framkoman hins fullorðna
er mjög tilfinningaþrungin. Mikilvægt er að setja skýr mörk
og hafa fastar reglur um framkomu barnsins en það má ekki
gera með því að tukta barnið til, beita líkamlegum refsingum
eða áþekkum aðferðum.
4 Að lokum má nefna að skapferli barnsins hefur áhrif á
mótun árásarhneigðra viðbragða. Ef barn er virkt og skapbrátt
er því hættara við að verða árásarhneigður unglingur en
barn með venjulegt eða rólegt skapferli. Áhrif skapferlis eru
þó mun veikari en hinna fyrrnefndu þáttanna; skorts á ástúð
og óljós mörk.
Leggja verður áherslu á að þetta eru aðaleinkenni. Stundum
geta aðrir þættir, til dæmis að enginn faðir er til staðar
eða að til staðar er ofbeldisfullur faðir, gegnt lykilhlutverki og
orsakasamhengið er þá nokkuð á annan veg.
Ástúð og mörk
Niðurstöður okkar hér á undan og aðrar rannsóknir á uppvaxtarskilyrðum
barna leiðir okkur að mikilvægari niðurstöðu:
Mikil ástúð og umhyggja af hálfu uppalandans, skýr mörk
um hvað er leyfilegt og hvað ekki ásamt því að beita ekki
líkamlegum refsingum við uppeldið, mótar sjálfstæð og geðstillt
börn sem eru ekki árásarhneigð.
Hægt er að reikna með að þessi niðurstaða
eigi við um bæði drengi og stúlkur og
að áðurnefndir þættir séu bæði yngri og
eldri börnum og unglingum mikilvægir. Það skiptir
líka miklu máli að foreldrar reyni að hafa þokkalegt
eftirlit með því sem unglingar fást við utan
skólans og með hverjum þeir eru. Yfirleitt fer
einelti og annað andfélagslegt eða glæpsamlegt
athæfi fram þegar foreldrarnir
vita ekki hvað barnið er að fást við eða
þegar foreldrarnir eða aðrir fullorðnir eru
fjarverandi.
Þeir fjórir þættir uppeldis, sem hér hafa verið nefndir sem
mikilvægir fyrir þróun árásarhneigðar, eru vitaskuld ekki
óháðir samskiptum hinna fullorðnu í fjölskyldunni. Ef foreldrar
eru sífellt ósammála og rífast mikið í viðurvist barnanna
verða þau óörugg og afleiðingin verður að áðurnefndar
slæmar uppeldisaðferðir fá að ráða ríkjum. Foreldri verður að
gæta þess að gera ekki barnið að bandamanni í illdeilum við
hitt foreldrið. Rannsóknir benda til að deilur foreldra hafi
síður neikvæðar afleiðingar þegar þær eiga sér stað í einrúmi
[ Mikil ástúð og
umhyggja ...
mótar sjálfstæð
og geðstillt börn ]
31
en í viðurvist barnanna.
Það er einnig áhugavert að gera sér grein fyrir hvaða
aðstæður höfðu ekki áhrif á árásarhneigð drengjanna í
áðurnefndum rannsóknum. Þar má til dæmis nefna félagsog
efnahagslegar aðstæður á borð við fjölskyldutekjur,
menntun og gæði íbúðarhúsnæðis. Það eru því til bæði börn
og unglingar með og án árásarhneigðar í öllum hópum samfélagsins
og sama á við um börn og unglinga sem lagðir eru
í einelti. Það er því yfirleitt ekki hægt að útskýra hvers vegna
nemandi er gerandi eða þolandi eineltis á grundvelli slæmra
félagslegra eða efnahagslegra aðstæðna fjölskyldunnar. Þar
er heldur ekkert samhengi á milli félags- og efnahagslegra
aðstæðna og uppeldisþáttanna fjögurra. Ekki verður betur
séð en að það séu hlutfallslega jafnmargir „góðir“ og „slakir“
foreldrar í öllum samfélagshópum.
Foreldrar verða því að reyna að koma í veg fyrir að börn
þrói með sér árásarhneigða framkomu með því að beita eins
góðum uppeldisaðferðum og mögulegt er og að skapa börnunum
sem hentugust uppvaxtarskilyrði. Þær niðurstöður
sem við höfum sagt frá gefa vísbendingar um það sem foreldrar
geta gert og eiga helst að forðast að gera til komast
hjá að börn þeirra móti með sér árásarhneigð. (Sjá einnig
„Hvað geta foreldrar gerenda gert?“).
Foreldravísir
Hér verða gefnar nokkrar almennar ábendingar til foreldra
sem kannski geta komið þeim uppalendum að gagni sem
vilja veita barni góð uppvaxtarskilyrði. Þessar reglur eru eftir
þær Aud Fossen og fyrrverandi umboðsmann barna í
Noregi, Målfrid Grude Flekkøy:
32
■ Láttu ekki undan barninu til að forðast leiðindi.
Börn finna til öryggis þegar þeim eru settar skorður
í daglegu lífi. Þeim finnst þó að þau verði að reyna á
þau mörk vegna „keppnisskaps“ síns.
■ Leyfðu barninu að finna að það skipti máli. Börn hafa
mikla þörf fyrir að vera foreldrum sínum mikilvæg.
Börn nærast á ástúð og uppörvun.
■ Stattu við samninga þína við barnið. Börn standa
ráðþrota ef samningar eru sviknir án ærinnar ástæðu.
Ef þau geta ekki treyst þér, hverjum geta þau þá
treyst? Hafðu í huga að það sem þú gerir í dag mótar
framtíðina.
■ Ekki hræða barnið að óþörfu. Stundum er nauðsynlegt
að vara barnið við hættulegum aðstæðum en
ekki má hræða þau til hlýðni. Hlífðu barninu við vitneskju
sem veldur því áhyggjum, en sem það getur
ekki á neinn hátt brugðist við.
■ Hlæðu með barninu, ekki að því. Börn eru stolt og
það getur sært þau mjög að vera gerð að athlægi.
Hlæðu með barninu því kímnigáfa er af hinu góða.
Hlæðu ekki að barninu, hafðu í huga að gríma
trúðsins getur leynt mikilli sorg.
■ Mundu að hrósa barninu þínu. Uppörvandi og falleg
orð hvetja barnið til samstarfs. Jákvæður stuðningur
styrkir sjálfsskynjun barnsins og færir því kjark.
Lífið er fullt af spennandi verkefnum og þá er gott að
hafa trú á sjálfum/sjálfri sér.
■ Mundu að þú ert barninu fyrirmynd. Barnið tengist
þér með sinni innilegustu ást og aðdáun. Þess vegna
þráir það að líkjast þér, að minnsta kosti í barnæsku.
Það sem þú gerir, gerir barnið. Barnið endurtekur líka
orð þín og hermir skoðanir þínar.
Lokaorð
Við búum nú orðið yfir töluverðri vísindalegri þekkingu á
einelti meðal barna og unglinga. Við eigum líka aðgerðaáætlun
sem skjalfest er að hefur jákvæð áhrif á það að draga
úr og koma í veg fyrir eineltisvanda. Þegar öllu er á botninn
hvolft ræður vilji og framtak hinna fullorðnu því hve mikið
einelti er leyft í skólanum og annars staðar þar sem börn og
unglingar koma saman. Ef við vinnum saman er hægt að ná
mikilsverðum árangri með einföldum aðferðum. Sú vinna
mun auðvelda lífið þúsundum barna og unglinga á Íslandi!
Þú átt rétt á því að þér líði vel í vinnu. Gott starfsumhverfi stuðlar að aukinni vellíðan á vinnustað og góðum starfsanda. Í þessum kafla er fjallað um margt það sem hefur áhrif á vellíðan þína í vinnunni og hvernig bregðast skuli viði komi upp alvarleg vandamál.
Einelti á vinnustað er skilgreint sem tíðar og neikvæðar athafnir sem beitt er af einum einstaklingi eða fleiri gegn vinnufélaga sem á erfitt með að verja sig. Þessar athafnir valda þeim einstaklingi sem fyrir þeim verður mikilli vanlíðan og grafa undan sjálfstrausti hans.
